प्रल्हाद दाहाल, महासचिव, नेपाल डेरी एसाेसिएसन

नेपालमा डेरी क्षेत्रको अवस्था समय अनुसार बेला बेला फरक पर्ने गर्दछ । तर झन अहिले त विश्वमै महामारीको रुपमा फैलिएको कोरोना भाइरस (कोभिड–१९)का कारण डेरी क्षेत्र पनि आक्रान्त छ । बाहिरबाट हेर्दा डेरी अति आवश्यक कुरा भित्र परेका कारण चलिरहेको छ तर यसभित्र आफ्नै समस्या छ । यसमा सबै कुरा ठिक छ भन्ने लाग्न सक्छ तर अहिले डेरी क्षेत्र चलेर पनि समस्यामा छ । नचल्दा एकातिर मात्र घाटा हुनेथ्यो भने चल्दा दोब्बर घाटा भएको छ ।

दुधको बारे तपाईं हामी सबैलाई थाहा नै छ । यो अति नै संवेदनशिल छ । यसको आयु छोटो हुन्छ । आजको आजै विक्री नभएर वा चिसोमा राख्न नसक्दा तुरुन्त बिग्रिहाल्छ । अहिले डेरी क्षेत्र अत्यन्त अप्ठ्यारो अवस्थामा छ । गाउँ–गाउँबाट संकलन गर्न नै समस्या, बाटोमा ल्याउन त्यस्तै, त्यसपछि कामदारको आगमन सहज नहुँदा उद्योगमा अर्को समस्या छ भने बल्लबल्ल उत्पादन गर्यो, बजारमा पुर्याउनै समस्या, पुर्यायो जम्मा ३ घण्टा बेचेर सबै सामान बिक्री हुन पाउँदैन र बिग्रन गइ फाल्नुपर्दा नाफा त कता हो कता उल्टो सावाँ नै घाटा लाग्नाले बरु बन्द भएको राम्रो भन्ने भएको छ ।

विक्री नभई बचेको सामान कहाँ राख्ने ? के गर्ने ? अर्को समस्या, बेच्यो पैसा उठाउन समस्या भएका कारण डेरी क्षेत्र चलेर पनि दोब्बर घाटामा छ । डेरीमा यो समय भनेको दुध नपुगेर जाडो महिनामा दुध बढि हुँदा बनाएर राखेको धुलो दुधको प्रयोग गर्ने समय हो । तर यहाँ त त्यो धुलो दुध प्रयोग त कहाँ हो कहाँ, नबिकेको दुधको थप धुलो दुध बनाएर थप पीडा भोग्नु परेको छ । जसको कारण डेरी उद्योगको चालु पुँजी जति धुलो दुध र धुलो बनाउँदा निस्केको बटरमा स्टक भएर बसेको छ । यो धुलो दुध र बटरको लाइफ पनि बढिमा १ वर्ष हुने भएकोले अघिल्लो वर्ष बनाएको धुलो दुधको लाइफ पनि सकिन लागिसक्यो । पोहोर सालको धुलो दुध फाल्दाको करोडौं रुपैयाँको घाटा कहाँ, कसरी, कसले जिम्मा लिने हो भन्ने ठूलो चिन्ता अहिले डेरी उद्योगीहरुलाई परेको छ । यो विषयमा गम्भिर भएर सोच्नु पर्ने बेला आएको छ ।

जम्मा ३ घण्टा बेचेर सबै सामान बिक्री हुन पाउँदैन र बिग्रन गइ फाल्नुपर्दा नाफा त कता हो कता उल्टो सावाँ नै घाटा लाग्नाले बरु बन्द भएको राम्रो भन्ने भएको छ । विक्री नभई बचेको सामान कहाँ राख्ने ? के गर्ने ? अर्को समस्या, बेच्यो पैसा उठाउन समस्या भएका कारण डेरी क्षेत्र चलेर पनि दोब्बर घाटामा छ ।

जम्मा डेरी क्षेत्रमा ३० अर्व निजी क्षेत्रको लगानी छ भने अहिले कोरोनाको महामारीका कारण करीब आज सम्म ३ अर्बको नोक्सान, धुलो दुध र बटर गरेर करीब १० अर्बको सामान स्टक छ । यदि यो स्टक सामान यो सिजनमा प्रयोग गर्न नसकिने हो भने खेर जानेछ । यसरी यस्तो अवस्था रहिरहने हो भने अब डेरी क्षेत्रमा ठूलो असर पर्ने देखिन्छ ।

यस क्षेत्रबाट अहिले ५ लाख कृषक परिवार आश्रित, २० हजारलाई प्रत्यक्ष रुपमा उद्योग क्षेत्रमा र १० हजार अप्रत्यक्ष रुपमा रोजगारी श्रृजना भएको छ । दैनिक रुपमा उत्पादित ६२ लाख लिटर दुध मध्ये बजारमा बिक्री हुने आधा ३१ लाख लिटर दुधबाट दैनिक ५ करोड शहरबाट गाउँसम्म जान्छ ।

यस क्षेत्रबाट अहिले ५ लाख कृषक परिवार आश्रित, २० हजारलाई प्रत्यक्ष रुपमा उद्योग क्षेत्रमा र १० हजार अप्रत्यक्ष रुपमा रोजगारी श्रृजना भएको छ । दैनिक रुपमा उत्पादित ६२ लाख लिटर दुध मध्ये बजारमा बिक्री हुने आधा ३१ लाख लिटर दुधबाट दैनिक ५ करोड शहरबाट गाउँसम्म जान्छ । जुन रकमबाट गाउँघरमा आम किसानको अप्ठ्यारो परेको बेला गर्जो टरेको हुन्छ । यस्तो महत्वपूर्ण क्षेत्रको अब राज्यले बेलैमा सोचेर थप योजना नबनाउने हो भने यो पेशा धराप भई लाखौं किसान पलायन भई ८० प्रतिशत आत्मनिर्भर भइसकेको र बाँकी नपुग २० प्रतिशत चाँडै आत्मर्निभर हुनु त कता हो कता झन तल झर्न गइ समग्र डेरी क्षेत्र नै समस्याग्रस्त हुनेछ । यो क्षेत्रलाई राम्रोसँग लैजान सक्ने हो भने महामारीका कारण सृजना हुने आर्थिक संकट समेत केहि मात्रामा कमी गराउन सघाउ पुग्ने देखिन्छ ।

यसको लागि सरकारले यो क्षेत्र बचाउनको लागि निम्नानुसार कार्य गर्नुपर्ने हुन्छ ।
१.स्टक सामान बराबरको रकम शुन्य प्रतिशतमा ऋण प्रदान गर्ने ।
२.समस्यामा भएका उद्योगीहरुलाई सुलभ तरिकाले ऋणको व्यवस्था गर्ने ।
३.बैंकमा ऋण भएका उद्योगीहरुलाई सुलभ ऋणमा परिणत गर्ने ।
४.छुट दिईंदै आएको ५० प्रतिशत भ्याट छुटको पुनः व्यवस्था गर्ने ।
५.तत्कालका लागि डेरी क्षेत्रको सामान विक्रीवितरण गर्न विहान बेलुका दुबै समय सामान बेच्ने व्यवस्था मिलाउनुपर्ने ।
६.हालसम्म डेरी क्षेत्रमा करीब ३ अर्व घाटा भएको छ र यो क्रम अझ बढ्दो छ, त्यस कारण यो कुरालाई पनि सम्बोधन हुने गरि योजना ल्याईनुपर्यो ।
७.उद्योगहरु स्टक सामान र घाटाका कारण समस्यामा परेकाले तलब, घरभाडा, बैंक व्याज आदिमा खर्च धान्न धौधौ परेका छन् । त्यसको पनि बेलैमा सम्बोधन हुनु पर्ने ।
८.पलायन हुन लागेका किसानलाई बेलैमा बिशेष राहत प्याकेज ल्याई सम्बोधन गरिनुपर्ने ।
९.महामारीको अन्त्यपछि यस पेशामा आउन चाहनेका लागि नयाँ योजना ल्याइनुपर्ने ।
१०.अब महामारीपछि विदेशी आयातित सामानसँग प्रतिष्पर्धा गर्न सक्ने गरि लागत कम गराउने योजना ल्याइनुपर्ने ।
११.वर्तमान समयमा स्टक रहेका सामान बिक्री गराउन र बजार बिस्तार गर्न आयातित सामान तत्काल बन्द गराउनुपर्ने ।

नेपालमा यदि डेरी क्षेत्रको राम्रोसँग प्रवर्द्धन गर्न सक्ने हो भने अब श्रृजना हुने बेरोजगारको केहि समस्या हल गर्न सकिनेछ । यो महामारीका कारण नेपाल फर्कन करीब २०-२५ लाख मध्ये केहि मानिसहरुलाई अहिले २० प्रतिशत नपुग दुधको पुर्ती गराउनेतर्फ लक्षित योजना ल्याउनुपर्यो । यो क्षेत्रको प्रवर्द्धन गर्दा सँगसँगै खेतीपातीको पनि प्रवर्द्धन हुन गई २ खर्बको खाद्यान्न आयात भईरहेकोमा केहि मात्रामा भए पनि कमि गर्न सकिन्छ ।

दुध उत्पादनका लागि पालिने पशुबाट उत्पादित गोबर मलले राज्यले अगाडि बढाएको अर्गानिक खेतीलाई समेत सहयोग पुग्न जानेछ । यो सँगसँगै पशु आहारका लागि बोटबिरुवा रोप्ने, खेतिपाती गर्ने गर्नाले खाद्यान्नको पुर्तिसंँगै वातावरण समेत राम्रो हुनेछ । त्यसकारण सरकारले बेलैमा सोचेर यो क्षेत्रको हितका लागि तत्काल कार्यक्रमहरु ल्याई अगाडि बढ्दा राम्रो देखिन्छ । अन्यथा यो क्षेत्रको डुवानसँगै राज्यले पनि क्षति झेल्नु पर्नेहुन्छ ।

अन्त्यमा

अब साँच्चै देशको विकास गर्ने हो भने पहिलो स्थान कृषि क्षेत्रको हुनेछ । त्यस माथि पनि कुल ग्राहस्थ उत्पादनमा ९ प्रतिशत ओगटेको दुध क्षेत्रलाई अग्र स्थानमा राखि अगाडि बढेमा यसबाट लाभ लिन सकिने सम्भावना देखिन्छ । यसको लागि हामी सरोकारवाला सबै मिलेर सरकारलाई आवश्यक राय सुझव दिनुपर्दछ ।