ज्याेतिष पण्डित विष्णु प्रसाद खनाल

संस्कृत समस्त भाषाहरुकाे जननी, समृद्ध, अमृत, देवबाणी र गीर्वाणवाणी हाे। आजकाे याे बैज्ञानिक युग सम्म ल्याइपुर्‍याउने गुरु नै संस्कृत वाङमय हाे ।ज्ञान र विज्ञानको जननी संस्कृत हाे ।

संस्कृत बिनाको नेपाली समाज सम्भव छैन । अहिले संस्कृतलाइ बाहुनकाे मात्र भाषा हाे, हिन्दुहरुकाे मात्र भाषा हाे, संस्कृतले प्रतिगामी शक्तिलाई मद्दत पुर्‍याउँछ इत्यादि भनेर अनावश्यक भ्रमकाे खेती गरेर परस्पर मिलेर बसेका नेपालीहरुलाई विभाजित गर्ने काेसिस गरेका छन् । तर याे त त्यसकाे भाषा हाे जसले संस्कृतका ग्रन्थहरु पढ्छ र बाेल्छ नयाँ कुराकाे खाेजी गर्नकाे लागि त्यसैमा डुबुल्की मार्छ ।
संसारका प्रायः सबै भाषाहरु संस्कृत भाषाबाट अनुप्रणित रहेका छन् । नेपाली, मैथिली, नेवारी, भाेजपुरी, तामाङ आदि भाषाबाट संस्कृतका शब्दलाई निकाल्दा कस्तो हाेला ? अरु भाषा भन्दा संस्कृत प्रत्येक नेपालिका दुवै थरी भाराेपेली र भाेट वर्मेली परिवारका भाषाभाषिलाई अत्यन्त उपयाेगी छ र अत्यन्त सार्थक पनि छ ।

जस्तै हेर्नु भन्ने अर्थ लाग्ने `दृश´धातुको अध्ययन पछि ग्रिक साहित्यकाे डेक ,हिन्दीकाे दिख, नेपालीकाे देख् र अङ्ग्रेजीकाे डेक शब्दकाे उत्पत्तिकाे ज्ञान हुन्छ । जुन सबैकाे अर्थ एउटै हाे ।संस्कृतकाे भ्रातरबाट व्रदर र मातरबाट मदर शब्द बनेका हुन् । दृशकाे ठाउँमा पश्य आदेश भएको अवस्थालाई पनि अङ्ग्रेजीमा निकै प्रयोग भएको देख्न पाइन्छ ।

अनेकौं शब्दकाे संस्कृत मूल पाइन्छ । अत:भाषाकाे जननी पनि संस्कृत हाे भन्ने पुष्टि हुन्छ ।

प्राणी मात्रमा दया गर्ने तथा मानव मात्रमा समानताकाे ब्यबहार गर्ने उदार भाव संस्कृतमा पाइन्छ ।

अयं निजः पराेवेति गणना लघुचेतसाम्।
उदारचरितानान्तु वसुधैव कुटुम्बकम् ।।(महाेपनिषद्४/७१)
सानो चित्त हुनेले याे मेराे याे अर्काकाे भनी भाग लगाउँछन् । जस्काे उदार चित्त छ उसले सबैलाई आफनै सम्झन्छ । संस्कृत वाङ्मयले सबैलाई उदार बन्न अभिप्रेरित गरेको छ। सबैकाे हृदयाकाश स्वच्छ हुनुपर्छ । यही र यस्तै चेतनाको दीप बालेर नै पूर्वीय वाङ्मय आज विचारकाे धनी हुन सफल भएको छ।

चरित्र र नैतिकताकाे शिक्षा लिन संस्कृतकाे ज्ञान अनिवार्य देखिन्छ ।

संस्कृत बाङ्मय चरित्र ,अनुशासन ,पराेपकार, राष्ट्रप्रेम र मानव कल्याणका अनन्त गाथाहरुले भरिएको छ। वेद ,पुराण, उपनिषद्, स्मृति, आख्यान-साहित्य, काव्य, नाटक आदि विविध विधा-उपविधाका माध्यमले मानव जातिकाे उच्चतम जीवनचर्याका लागि प्रभावकारी सन्देश दिएको छ यसले।

अनुवाद गरेर पनि तिनबाट शिक्षा प्राप्त गर्न सकिन्छ तर संस्कृतकै माध्यमले अध्ययन गर्नुमा अदभूत आनन्द छ । यसले आयु आराेग्यता पनि प्रदान गर्ने प्रमाणित भइसकेको छ।

अबका भावी कमप्युटर पनि वाईनरि काेडवाट अपरेट नभइ संस्कृतम‌ै चल्ने गरि बनाइँदै छ ।

संस्कृतमा भएकाे ॐ शब्दकाे सहि ढंगले उच्चारण गर्दा मात्र पनि कैयौं राेगबाट छुट्कारा पाउन सकिन्छ । अ` उ र म तीन अक्षर मिलेर बनेकाे ॐ ले ब्रह्मा, बिष्णु र महेश्वरलाई जनाउँछ ।

स्पिच थेरापिमा पनि संस्कृत सहयाेगी सिद्ध हुनुका साथै एकाग्रता बढाउन पनि संस्कृत उपयाेगी भाषा बनेकाे छ। संस्कृत मात्र एउटा यस्तो भाषा हाे जुन बाेल्दा जिब्राका सबै मांसपेशीहरुकाे पनि उपयाेग हुन्छ ।

नासाका वैज्ञानिकहरुका अनुसार उनिहरुले जब अन्तरिक्षमा सन्देश पठाउँदा अन्य भाषामा वाक्य उल्टिनाले अर्थकाे अनर्थ लाग्ने तर संस्कृतकाे भने बाक्य उल्टे पनि प्राय अर्थ नबदलिने बिशेषता रहेकाे बताउँछन् ।

चाहे संस्कृति हाेस्, चाहे कला, भाषा..जीवन पद्धति, इतिहास, भुगाेल, साहित्य, प्रविधि एवम् चिकित्सा हरेक क्षेत्रमा संस्कृत बाङ्मयले नेतृत्व गरेको छ। त्यसैले आजकाे आवश्यकता अनिवार्य संस्कृत शिक्षा बनेकाे छ।