१७ बर्ष देखि निरन्तर परामर्शदाता इन्जिनियरको रुपमा काम गर्दै आउनुभएका पोषण थापा हाल सोसाइटी अफ कन्सल्टिङ, आर्किटेक्चरल एण्ड इन्जिनियरिङ फार्म (स्केफ)का कार्यसमिति सदस्य हुनुहुन्छ । सोसाइटी अफ नेप्लिज आर्किटेक्ट्स (सोना)मा पूर्व महासचिवको भूमिका समेत निर्वाह गरिसक्नुभएका थापाले नेपालका थुप्रै महत्वपूर्ण भौतिक संरचनाहरुको डिजाइन तथा निर्माण सम्बन्धी कामहरु गर्नुभएको छ । भद्रकाली स्थित आर्मी हेडक्वाटर, वीर अस्पतालको नयाँ सर्जिकल ब्लक, विभिन्न अञ्चल अस्पताल लगायत जनकपुर क्षेत्र अर्थात धनुषा र महोत्तरीका ८० ओटा गा.वि.स, ४ नगरपालिका र १ उपमहानगरपालिकाको व्यवस्थित डिजाइनिङ (गुरुयोजना) लगायतको काम गर्नुभएका थापाले देशका विभिन्न क्षेत्रमा पूर्वाधार डिजाइन लगायतको क्षेत्रमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउनुभएको छ ।
विगतमा इन्जिनियरिङ परामर्श क्षेत्रककाे अवस्था
नेपालमा इन्जिनियरिङ परामर्श सेवा शुरुवात भएको निकै लामो समय भइसकेको छ । यद्यपि केही दशक पहिले सम्म परामर्श सेवा निजी क्षेत्रबाट नभई राज्य पक्षबाटै हुँदै आएको थियो । राज्यले खुला नीति अबलम्बन गरेपश्चात् भने नेपालमा इन्जिनियरिङ परामर्श क्षेत्रमा निजी क्षेत्र समेत संलग्न रहँदै आएको छ । अहिले परामर्श सेवामा निजी क्षेत्रको योगदान निकै महत्वपूर्ण रहँदै आएको छ । हामी यस क्षेत्रमा प्रवेश गर्दा घर निर्माण लगायत कामको लागि परामर्श दिँदा पैसा लिने व्यवस्था थिएन । यद्यपि अहिले भने यो क्षेत्र नेपालमा छोटो अवधिमा नै व्यावसायिक क्षेत्रको रुपमा फड्को मार्न सफल भएको छ ।
नेपालमा आर्किटेक्टः
नेपालमा आर्किटेक्ट विधाको विस्तार भएको धेरै भएको छैन । यसको पहुँच विस्तार भएको करिब १ दशक मात्र भएको छ । यद्यपि अझै पनि अधिकांशलाई इन्जिनियर र आर्किटेक्ट बीचको पृथकता महसुस हुन सकेको छैन । यसकारण आर्किटेक्टलाई समेत सामान्य इन्जिनियरको रुपमा नै हेरिँदै आएको पाउन सकिन्छ ।
मापदण्ड बमोजिमका घरहरुको निर्माण बढ्दो
नेपालमा इन्जिनियरिङ क्षेत्रमा रहेर काम गर्ने क्रममा विभिन्न किसिमका समस्या समेत आउँदै गरेका छन् । पछिल्लो समय साना घरायसी प्रयोजनका संरचना निर्माण गर्नको निम्ति समेत इन्जिनियरिङ डिजाइन बमोजिम नै भवनहरु निर्माण गर्ने प्रचलन शुरु भएको छ । नेपाल सरकारले समेत अनिवार्य रुपमा इन्जिनियरिङ मापदण्ड बमोजिम नै भवनहरु निर्माण गर्नुपर्ने व्यवस्था गरेको कारण भवन निर्माण कार्यमा गुणस्तरीयता बढेको छ ।
परामर्श क्षेत्रका समस्या
नेपालमा पछिल्लो समय परामर्श क्षेत्रको दायरा निकै नै विस्तार भएको छ । यद्यपि अहिले पनि यस क्षेत्रमा विभिन्न किसिमका विकृति र विसङ्गति भने कायमै छन् । कुनै कामको जिम्मेवारी लिने क्रममा सम्बन्धित कम्पनीको क्षमता र अनुभवलाई आधार नबनाई सम्बन्धित निकायका उच्च पदस्थ व्यक्तिसँगको पहुँचलाई आधार मानेर सोही बमोजिम कामको जिम्मेवारी सुम्पिने प्रचलन समेत छ ।
अहिले निर्माण कार्यको टेण्डर आह्वान गर्दा गुणस्तरीयता भन्दा पनि न्यूनतम लागतलाई नै मुख्य आधार बनाउँदै आइएको छ । यद्यपि न्यूनतम लागतलाई मात्र आधार मानेर विकास कार्य अघी बढाउँदा गुणस्तरीयता पक्ष भने कमजोर बनेको छ । आगामी दिनमा यस कुरालाई सम्बोधन हुने गरी व्यवस्था गर्नुपर्छ ।
आर्किटेक्ट काउन्सिल आवश्यक छैन, बिल्डिङ काउन्सिल अावश्यक छ
नेपालमा अहिले अस्तित्वमा रहेको नेपाल इन्जिनियरिङ काउन्सिल लामो समय देखि सक्रिय रहँदै आएको संस्था हो । पछिल्लो समय आर्किटेक्ट क्षेत्रमा काम गर्ने कतिपय व्यक्तिहरुले आर्किटेक्ट काउन्सिल आवश्यक रहेको धारणा राख्दै आएका छन् । कुनै घर निर्माण गर्ने क्रममा शुरुमा त्यसको नक्साङ्कन गर्ने काम आर्किटेक्टको हुने गर्छ । त्यस पश्चात् स्ट्रक्चरल, इलेक्ट्रिकल, सेनिटरी, मेकानिकल, सिभिल लगायतको क्षेत्रमा विशेषज्ञता भएका इन्जिनियरहरुको पनि आफ्नो–आफ्नो महत्वपूर्ण भूमिका हुने गर्छ । यी सबै क्षेत्रका इन्जिनियरहरुको संयुक्त पहलबाट नै एउटा सुव्यवस्थित भवन निर्माण हुने गर्छ ।
भारतमा बिल्डिङ काउन्सिल छ । नेपालमा पनि भवन निर्माणमा काम गर्ने सबै इन्जिनियरहरुलाई समेटेर एउटा काउन्सिल निर्माण गर्ने र त्यसमा भवन क्षेत्रमा काम गर्ने सबै इन्जिनियरहरु समेटिन सक्ने व्यवस्था गर्ने हो भने यसबाट बिल्डिङको क्षेत्रमा काम गर्ने सबैलाई राम्रो तवरले
समेट्न सक्नुको अलावा काममा एकरुपता ल्याउन सकिन्छ । म सोनाको महासचिव रहेकाे समयमा पनि हामीले यस कार्यको लागि विशेष गरेका थियौं । आर्किटेक्टले फर्म दर्ता गरी फर्मको नामबाट काम गर्न पाउने साथै विशेषज्ञले व्यक्तिगत प्यान नम्बर लिएर सोहीबमोजिम सेवा प्रदान गर्न पाउने किसिमको व्यवस्था समेत हाम्रो पहलमा नै भएको हो ।
राज्यले विशेष स्थान दिनुपर्छ
अहिले नेपालमा प्राविधिक क्षेत्रमा जस–जसले काम गरिरहेका छन्, उनीहरुले आफ्नो लागि मात्र नभएर राज्यको लागि समेत काम गरिरहेका छन् । नेपालमा अहिलेको अवस्थामा हामी प्राविधिकहरुले तयार गरेको खाकाको आधारमा जुन संरचना निर्माण गरिन्छ, त्यो एक व्यक्तिको मात्र नभई राज्य एवं सम्बन्धित क्षेत्रको लागि विशेष पहिचान र गर्वको विषय हुने गर्छ । यसकारण जुनसुकै क्षेत्रमा काम गरिरहेका सक्षम व्यक्तिहरुलाई सहयोग गर्ने किसिमको व्यवस्था हुनु नितान्त जरुरी छ ।
प्रयोगात्मक र प्राविधिक शिक्षामा जोड दिनु आवश्यकः
नेपालमा अहिले पनि यस क्षेत्रमा आवश्यक प्रयाप्त नीतिहरु बन्न सकेका छैनन् । राम्रो र दिगो नीति निर्माण गर्नको लागि शिक्षा क्षेत्रको पनि महत्वपूर्ण भूमिका रहने गर्छ । मैले विभिन्न कलेजहरुमा समय–समयमा गएर विद्यार्थीहरुको क्षमता जाँच गर्ने क्रममा प्राविधिक शिक्षा कार्यक्रममा पनि व्यावहारिक पक्षको अलावा आधुनिक विकसित प्रविधिको उपयोगमा खासै जोड दिन सकेको पाएको छैन । अहिले प्राविधिक शिक्षा प्रदायक कलेजहरुमा जो अध्यापन कार्यमा संलग्न हुँदै आउनुभएको छ, ऊहाँहरुले अहिले पनि केही दशक पहिलेको प्रविधिमा आधारित ज्ञान नै विद्यार्थीहरुलाई प्रदान गर्दै आउनुभएको छ । अहिले प्र्रविधिको तीव्र विकास भइरहेको समयमा हामी हाइटेक प्रविधिमा आधारित रही काम गर्नुपर्छ । यस्ता कुराहरु अहिले अध्ययनरत विद्यार्थीहरुले जान्न पाउनु पर्छ । यसको लागि प्रयोगमा सिधै जोडिनुभएका ख्यातिप्राप्त व्यक्तिहरु समेत सैद्धान्तिक ज्ञान प्रदान गर्ने कार्यमा अघी आउनु जरुरी हुन्छ । जसरी मेडिकल क्षेत्रका भगवान कोइराला, उपेन्द्र देवकोटा लगायतका चर्चित डाक्टरहरुले आफैं विद्यार्थीलाई अध्ययन गराउनुभयो, आर्किटेक्ट र इन्जिनियरिङ क्षेत्रमा पनि यस क्षेत्रका दिग्गज व्यक्तिहरुबाट अध्यापन हुनु निकै आवश्यक छ । जसले गर्दा विद्यार्थीलाई क्षमतावान् बनाउन निकै सहज हुन्छ ।
विद्यार्थीहरुको क्षमता विकास र आगामी बजारलाई ख्याल गर्दै सोहीबमोजिमको शिक्षा प्रदान गर्नु नितान्त जरुरी छ । यसबाट उनीहरुको क्षमता विकासमा निकै महत्वपूर्ण सहयोग पुग्न सक्छ । एकेडेमिक ज्ञानको अलावा व्यावहारिकतामा जोड दिन सकेको खण्डमा मात्र हामीले चाहेबमोजिमको भौतिक विकासमा योगदान दिन सकिन्छ ।
संघीयता पश्चात् विकास कार्य
अहिले नेपालमा केन्द्रीय सरकार, प्रदेश र स्थानीय तहबाट गरी ३ किसिमले कामहरु भइरहेका छन् । फरक–फरक निकायहरुको नेतृत्वमा काम भइरहेको अहिलेको अवस्थामा कतिपय कामहरु देखावटी जस्तो मात्र पनि भइरहेका छन् । अहिले भवन निर्माण क्षेत्रमा काम गर्न ‘प्रोजेक्ट डेभलपमेन्ट युनियन’ नामक निकाय समेत स्थापना गरिएको छ । यस निकायले कुन–कुन काम गर्ने भन्ने समेत स्पष्ट भइसकेको छैन ।
अहिलेको सन्दर्भमा कुरा गर्ने हो भने एउटै काम अघी बढाउने क्रममा पनि प्रदेश सरकार र संघीय सरकार बीच अधिकार विनियोजन सम्बन्धमा विवाद समेत देखिएको छ । यसलाई समाधान गर्न ३ ओटै तहबीच कार्यक्षेत्र विभाजन सम्बन्धमा स्पष्ट व्यवस्थापन गरी सोहीबमोजिम नीतिगत व्यवस्था गर्ने र आपसी समन्वयन समेत प्रभावकारी हुनु जरुरी छ । सरकारबाट निर्माण गरिने सभाहल, पार्क शहर लगायतको गुरुयोजना निर्माण गर्दा सोही बमोजिम अघी बढ्नु जरुरी छ ।
गुणस्तरीयताको लागि सबै पक्ष जिम्मेवार रहन्छन्ः
नेपालमा अहिले थ्रिसि (क्लाइन्ट, कन्ट्रयाक्टर र कन्सल्ट्यान्ट) गरी ३ पक्षको समन्वयमा निर्माण कार्य हुँदै आएको छ । नेपालमा अहिलेका अधिकांश दिगो महत्वका आयोजना जुन निकायबाट सञ्चालनमा रहेपनि त्यसमा सरकार नै मुख्य क्लाइन्ट रहने गर्छ । यद्यपि अहिले पनि राज्य पक्षका कामहरु समेत अधिकांश कामहरु लो विडिङमा हुने गरेका छन् । यसबाट कामको गुणस्तरीयतामा सुधार हुन नसक्ने कुरालाई ध्यान दिँदै सोही बमोजिम यस समस्याको उपयुक्त समाधान निकाल्नु जरुरी छ ।
