• कमल पन्थी

श्वास हाम्रो जीवन हो । जीवनको ठूलो रहस्य यही श्वासमा लुकेको छ । यो केवल हामीलाई जिउँदो राख्नका लागि महत्वपूर्ण छैन । हाम्रो कार्यक्षमता, स्वास्थ्य, खुसी, आनन्द र व्यवहारलाई गुणस्तरीय बनाउनका लागि समेत यो निकै महत्वपूर्ण छ । अब मुख्य कुरा भनेको के हामीले सही तवरले श्वास लिन जानेका छौं वा अभ्यास गरेका छौं त भन्ने हो ।

श्वास र तनाव बीचको सम्बन्ध
हाम्रो शरीरमा जब तनाव आउँछ, त्यस बेला हामी ‘भाग’ वा ‘भीड’को अवस्थामा हुन्छौं । अर्को अवस्था पनि छ । जसलाई ‘फ्रिज’ हुनु भनिन्छ, यस्तो अवस्थामा हामी छोटो समयको लागि केही पनि गर्न नसक्ने अवस्थामा हुन्छौं । अर्थात् हामीले आफ्नो निर्णय क्षमता गुमाउन पुग्छौं ।

एउटा उदाहरण
मानौं, हाम्रो अगाडि एउटा डरलाग्दो सर्प अचानक देखियो । त्यस्तो अवस्थामा हाम्रो शरीरमा के हुन्छ परिवर्तन । विचार गर्नुभएको छ । हामी डरको अवस्थामा रहँदा रहँदा हाम्रो श्वास छिटोछिटो चल्न थाल्छ । हाम्रो शरीरका अन्य अङगहरुसुस्त हुन पुग्दछन् । अनुहार तल तिर झुक्छ । आँखाको तेज र अनुहारको रङ बदलिन थाल्छ । मांशपेशी कडा हुन थाल्छ । शरीर बढी सतर्क हुन थाल्छ । डरको अलावा रिसाएको अवस्थामा पनि यस्तै हुन्छ ।

तनाव नियन्त्रणमा श्वासप्रश्वास
तनाव नियन्त्रणका लागि श्वास निकै महत्वपूर्ण साबित हुने गर्दछ । सामान्यता हामीले प्रति मिनेट १२–२० चक्र श्वास लिने छोड्ने गर्दछौं ।
श्वासको दरलाई ध्यान दिने र प्रतिमिनट श्वासको सङ्ख्यालाई घटाउने हो भने सँगसँगै हाम्रो शरीर पनि बिस्तारै सामान्य बन्दै जान्छ । यसले हामीलाई पुन सामान्य अवस्थामा ल्याउने काम गर्दछ । हामीले श्वास प्रक्रिया अन्तरगत तनावको अवस्थामा एउटा अभ्यास गर्न सक्छौं । जसलाई भनिन्छ, बक्स ब्रिदिङ । यसको संरचना यस्तो हुन्छ

४–४–४–४ अर्थात्

४ सेकेण्ड श्वास लिने, ४ सकेड रोक्ने ४ सेकेण्ड लगाएर छोड्ने र पुनः ४ सेकेण्ड रोक्ने । यसरी १ चक्र पूरा भयो । अब पुनः यस चक्रलाई दोहो¥याउने । करिब १०–१५ मिनट यस क्रियालाई निरन्तरता दिने । हाम्रो शरीर तत्काल आरामको मोडमा आउने गर्दछ । जहाँ शरीरका सबै अङ्गहरुले सही–सही तवरले काम गर्दछन् ।

मानव शरीरको काम गर्ने प्रणाली
हाम्रो शरीरमा २ किसिमका प्रणाली चल्ने गर्दछन् । सिम्प्याथेटिक नर्भस सिष्टम र पारासिम्प्याथेटिक नर्भस सिष्टम । सिम्प्याथेटिक नर्भस सिष्टम चल्दा हाम्रो शरीरमा एककिसिमको हलचल भइरहेको हुन्छ । हाम्रो शरीरले आराम गर्न पाइरहेको हुँदैन । हाम्रो शरीर अदृष्य रुपमा भाग्ने, भिड्ने स्थितिमा हुन्छ ।

मानौं हाम्रो अगाडि बाघ वा सर्प छ । हामीले त्यसलाई देखेर डराइरहेका वा तर्सिइरहेका छौं ।

यस्तो अवस्थामा हाम्रो मष्तिष्कले कुनै निर्णय लिन सक्दैन । मष्तिष्कमा जानुपर्ने रगत शरीरमा प्रवाह हुन्छ र शरीरलाई बल मिल्छ । जसले गर्दा हामी तुलनात्मक रुपमा अलि बढी शक्तिशाली भएको महसुस गर्छौं । तनावले हामीलाई यही गराउँछ ।

जब हामी लामो समयको लागि तनावमा रहन्छौं, हाम्रो मानसिकता मात्र होइन, हाम्रो शरीरमा समेत रोगका लक्षणहरु देखिन थाल्दछन् । श्वासलाई नियन्त्रणमा लिन सिक्यौं भने हामीले केही मिनटमा नै आफूलाई भीड वा भाग मोडबाट ‘आराम’ र ‘पाचन’को अवस्थामा ल्याउन सक्छौं । शरीरको पारासिम्याथेटिक नर्भस सिष्टम भनेको यही हो । जहाँ सबै कुरा सन्तुलित रुपमा चल्न शुरु गर्दछन् । हामीले प्रयाप्त आराम पाउँछौं ।

विचार गरौं त, अहिले हामी अत्यन्तै व्यस्त जीवन जिइरहेका छौं । यस्तो अवस्थामा कतै हामीले रातीको निद्रालाई पनि अनावश्यक रुपमा कार्यप्रगति घटाइरहेको अर्थमा त बुझिरहेका छैनौं ।

न्यूरोसाइन्सका अनुसार निद्राले हामीलाई गहिरो तवरले रिसेट मोडमा लैजाने काम गर्दछ । जसरी हामी केही मिनटको श्वास परिवर्तनका माध्यमबाट आफूलाई रिसेट मोडमा लैजाने तरिका सिक्यौं । त्यसै गरी । तर लामो समयका लागि । यसो हुँदा हाम्रो शरीरका तनाव, थकान, विषाक्त तत्वहरु, हाम्रो शरीरका कोषिकाहरुमा लागेका चोटपटक लगायतलाई हटाउने, सफा गर्ने, व्यवस्थित गर्ने र पुनर्निर्माण गर्ने काम गर्दछ । यसकारण निद्रा हाम्रो लागि कार्यक्षमता घटाउन होइन, कार्यक्षमता बढाउन र निर्णय क्षमतालाई सुधार गर्न निकै महत्वपूर्ण हुने गर्दछ ।

आधुनिक समयमा तनावका कारणहरु
१. मोबाइल–इलेक्ट्रोनिक्स डिभाइसको अधिक उपयोग र खराब समाचार
२. अरुसँग तुलना
३. टेलिभिजन सिरियलहरुका अपूर्ण कथा (अब के होला भाव)
४. सूचना–समाचारको ओभरलोड
५. निरन्तर नोटिफिकेसन र डिजिटल डिस्ट्रयाक्सन
६. अप्रयाप्त निद्रा
७. अरुको आलोचना गर्दा मिल्ने आनन्द
८. एक्लोपनको डर
९. क्षमता भन्दा बढीको जोखिम लिनु

एउटा विरोधाभाषपूर्ण सत्य
तनाव हाम्रै गतिविधिहरुले सृजना गरिरहेका छन् । अझ अर्को खतरनाक कुरा त के छ भने जुन कुराबाट हामीलाई तनाव न्यूनीकरण भइरहेको अर्थात् आनन्द महसुस हुन्छ, त्यसै कुराले हामीलाई तनाव दिइरहेको छ । जस्तो कि थकाई पश्चात् गरिने मोबाइल स्क्रोलिङ ।

किनकि हाम्रो मष्तिष्कलाई आराम चाहिन्छ । प्रयाप्त मात्रामा । तर स्क्रोलिङ गर्दा आराम पाउँदैन । तैपनि यसकारण खुसी महसुस गर्छ कि त्यसबेला हाम्रो मष्तिष्कमा डोपामाइन उत्पन्न हुने गर्दछ । डोपामाइनलाई खुसीको हर्मन त मानिन्छ । तर हामीले न्यून परिश्रमबाट प्राप्त गरेको डोपामाइनले हामीमा तत्कालिन आनन्द Instant Gratification) त पैदा गर्दछ । तर यसले हामीलाई दीर्घकालिन रुपमा पासो जस्तै काम गर्दछ । अलि महत्वपूर्ण र दीर्घलाभका तर बढी मेहनत गर्नुपर्ने काममा लाग्नबाट रोक्ने र कम गुणस्तरीय काममा अल्झाउने गर्दछ ।

यसकारण मैले कस्तो कामबाट आनन्द लिइरहेको छु, त्यो पहिचान हामीले मष्तिष्कको सचेत प्रयोगबाटै गर्नुपर्ने हुन्छ । यसको आधारमा नै कुन काम–कुरा छनौट गर्ने भन्ने निर्णय लिनुपर्ने हुन्छ ।

जस्तो कि

१. मोबाइल स्क्रोलिङ वा प्रेरक पुस्तक अध्ययन
२. चुरोट सेवन वा प्रणायाम
३. आलोचना वा आत्मचिन्तम लगायत ।

आनन्द त दुवैबाट आएको महसुस हुन्छ । फरक यो छ कि एउटाले घातक परिणाम दिने गर्दछ भने अर्कोले दीर्घकालिन रुपमा लाभदायक ।

अन्तिम निष्कर्ष
अहिलेको समयमा तनाव केवल असफलताले आउँदैन, अव्यवस्थाले पनि आउने गर्दछ । जुन काम दीर्घकालिन रुपमा लाभदायक हुन्छ, त्यसैमा वास्तविक आनन्द लुकेको हुन्छ । काममै आनन्द लिन सिक्नु नै जीवनको गहिरो आनन्द हो । यसकारण जुन काम बढी लाभदायक र आनन्ददायक छ, त्यही काममा आनन्द लिउँ । त्यही काम गरौं । किनकि आजको मान्छे वास्तविक खतरा सँग होइन—सूचना, तुलना र कल्पनाले सिर्जना गरेको तनावसँग लडिरहेको छ । साथै तनावलाई समयमै सम्हाल्न सकिएन भने त्यो अर्को स्तरमा स्तरोन्नति हुन्छ, जसलाई चिन्ता ९ब्लहष्भतथ० भनिन्छ, बिना कारण हुने चिन्ता (एन्जायटी)लाई समयमै बुझिएन भने त्यो गहिरो निराशा (डिप्रेसन)मा रूपान्तरण हुन्छ ।

यसकारण तनावलाई समयमा नै व्यवस्थापन गर्न प्रयत्न गरौं । आफूलाई ख्याल गरौं । प्रविधिको उचित उपयोग गरौं । यसको दास नबनौं । दैनिक रुपमा केही समय डिजिटलमुक्त रहौं । एकान्त, मौनता र आत्मचिन्तनलाई पनि जीवनको हिस्साका रुपमा अपनाउँ ।