विश्वमा विकसित मुलुकहरु सुशासन र विकासमा धेरै अगाडि बढिसकेका छन् । विकासको गतिमा अगाडि बढ्न खोजिरहेको हाम्रो जस्तो विकासोन्मुख मुलुकमा विकासमा देखिएका समस्याहरुको समाधान गर्दै अगाडि बढाउनु जरुरी छ ।

नेपालमा देखिएका विकासका समस्याहरु

क. आर्थिक श्रोत व्यवस्थापन 

सरकारको आन्तरिक श्रोतबाट प्राप्त आम्दानी चालु खर्चमा नै सकिने हुँदा विकास निर्माण कार्यमा रकम अभाव हुने र विकास निर्माण कार्यको लागि वैदेशिक दातामा भर पर्नुपर्ने बाध्यता देखिएको छ । ADB, World Bank लगायत सम्पूर्ण साना–ठुला दाताहरुको काममा Donors Guideline अनुसार काम गर्नुपर्दा पुँजीगत खर्च गर्न समस्या परेको छ । कतिपय आयोजनाहरुमा दाताहरुबाट प्राप्त हुने प्राविधिक सहयोग पनि उचित क्षेत्रमा प्रयोग हुन सकिरहेको छैन । अहिले वर्तमान अवस्थामा विभिन्न क्षेत्रमा चलिरहेका योजनाहरुलाई यथेष्ट बजेट व्यवस्थापन गरेर आगामी ४ वर्ष भित्र सम्पन्न गर्नु पनि ठूलो चुनौतीको रुपमा रहेको छ ।

ख. आयोजनाहरुको तयारी

हाम्रो देशमा कुनै पनि नयाँ तथा ठुला आयोजनाहरुको तयारी र अध्ययन अगाडि बढाउँदा मुख्य समस्याको रुपमा जग्गा अधिकरण र पुर्नवास देखिएको छ । त्यस्तै वन क्षेत्रको कटानी गर्नुपर्ने ठाँउमा लामो प्रकृया अपनाउनुपर्ने हुँदा रुख कटानमा बढी समय लाग्दछ । ठुला आयोजनाहरु Procurement/Contract Document सम्बन्धी राम्रो अनुभव तथा ज्ञान हासिल भएका प्राविधिकहरुको पनि ठुलो खाँचो छ ।

ग. आयोजना सञ्चालनमा कार्यान्वयन निकायहरुमा समस्या

ठुला आयोजनाको सञ्चालन गर्ने निकायहरुले सुशासन दिन असक्षम देखिएका छन् । विदेशी निर्माण व्यवसायी तथा परामर्शदाता संस्थाले Contract Document को आधारमा विभिन्न बहानाहरु देखाएर काम समयमा सम्पन्न नगर्ने र अनावश्यक रकम दावी गर्ने समस्याको रुपमा रहेको छ । यसको उदाहरणको रुपमा चमेलिया जलविद्युत आयोजनालाई लिन सकिन्छ । ठुला आयोजनाहरुमा ढुवानी गर्ने सामानहरु विदेशबाट निर्यात गर्नुपर्ने र समुद्रसँग सिधा यातायात सुविधा नभएको कारणले गर्दा सामान ढुवानीमा लामो समय लाग्ने अर्को समस्याको रुपमा रहेको छ ।

हाम्रो देशमा कुनै पनि नयाँ तथा ठुला आयोजनाहरुको तयारी र अध्ययन अगाडि बढाउँदा मुख्य समस्याको रुपमा जग्गा अधिकरण र पुर्नवास देखिएको छ । त्यस्तै वन क्षेत्रको कटानी गर्नुपर्ने ठाँउमा लामो प्रकृया अपनाउनुपर्ने हुँदा रुख कटानमा बढी समय लाग्दछ । ठुला आयोजनाहरु Procurement/Contract Document सम्बन्धी राम्रो अनुभव तथा ज्ञान हासिल भएका प्राविधिकहरुको पनि ठुलो खाँचो छ ।

घ. निर्माण सामाग्री 

नेपालमा निर्माण सामाग्रीहरु यथेष्ट मात्रमा हुँदाहुँदै पनि River Bed Materials निर्माण सामाग्रीको रुपमा प्रयोग गर्ने परिपाटीले गर्दा समयमा उपलब्ध हुन नसकेको बहानामा निर्माण कामहरुमा ढिलासुस्ती हुने गरेको छ । अब नेपालमा भएका quarry sites बाट materials निकाल्ने र आयोजनाहरुमा प्रयोग गर्ने परिपाटीको विकास गर्नुपर्दछ ।

ङ. आयोजना सञ्चालनमा निर्माण व्यवसायीमा भएका समस्याहरु

निर्माणको खरिद प्रक्रियामा बिशेष गरेर ठुला आयोजनाहरुमा ठुला समस्या देखिएका छन् । निर्माणको ठुलो Package बनाउने, निर्माण व्ययवसायीहरुले मिलेर काम लिने र त्यसको केही हिस्सा विभिन्न व्यक्तिहरु र राजनीतिक दल, सरकारी र निर्माण व्यावसायीहरुको बिचमा भागवण्डा लगाउने परिपाटीको अन्त्य हुनु जरुरी रहेको छ । निर्माण व्यवासायीहरुले विभिन्न क्षेत्रमा नयाँ–नयाँ प्रविधिको अभावमा निर्माण कार्यलाई चुस्त गराउन नसकिरहेको विद्यमान अवस्था रहेको छ । निर्माण क्षेत्रमा विश्वमा प्राप्त नयाँ–नयाँ प्रविधिहरु अनुसार विकास निर्माणका कामहरु अगाडि बढाउनु जरुरी छ ।

विभिन्न समस्याहरुको बहानामा विभिन्न क्षेत्रमा बर्षौं देखि अलपत्र बनेका निर्माण सम्बन्धी आयोजनाहरु धेरै छन् । त्यस्ता आयोजनाहरुलाई निश्चित समय दिएर सक्ने वातावरण मिलाउनु र काम सम्पन्न नगर्ने निर्माण व्यवसायीहरुलाई कारवाही गर्नुपर्ने जरुरी छ । निर्माण व्यावसायीले समयमा काम नसक्ने र ठेक्का सम्झौता समय अवधिको २-३ गुणा समय लगाउने परिपाटीको अन्त्य गर्न जरुरी छ ।
हाम्रो विद्यमान खरिद ऐन र नियमावलीको आधारमा खरिद प्रक्रिया अगाडि बढाउँदा हामीले नराम्रो काम गर्ने परिपाटी (Bad Construction Practice) लाई अगाडि बढाइरहेका छौं । Lowest Responsive Bidder लाई ठेक्का दिनुपर्ने प्रावधानले गर्दा गुणस्तरीय कामहरु हुन सकिरहेको छैन । अब GOOD Construction Practice शुरु गर्नुपर्दछ ।

विभिन्न समस्याहरुको बहानामा विभिन्न क्षेत्रमा बर्षौं देखि अलपत्र बनेका निर्माण सम्बन्धी आयोजनाहरु धेरै छन् । त्यस्ता आयोजनाहरुलाई निश्चित समय दिएर सक्ने वातावरण मिलाउनु र काम सम्पन्न नगर्ने निर्माण व्यवसायीहरुलाई कारवाही गर्नुपर्ने जरुरी छ । निर्माण व्यावसायीले समयमा काम नसक्ने र ठेक्का सम्झौता समय अवधिको २-३ गुणा समय लगाउने परिपाटीको अन्त्य गर्न जरुरी छ ।

विकासमा देखिएका समस्याहरुको समाधानका उपायहरु

क. आयोजनाहरुको काम समयमा सम्पन्न गर्ने 

हाल चालु अवस्थामा रहेका आयोजनाहरुलाई विशेष प्राथमिकता दिएर आगामी ४ वर्ष भित्र सम्पन्न गर्नको लागि मन्त्री, सचिव, महानिर्देशक र आयोजना प्रमुखहरुले समन्वयकारी भुमिका खेल्नुपर्दछ ।

ख. विद्यमान परिवेशमा राष्ट्रिय प्राथमिकताका आयोजनाहरु र अन्य आयोजनाहरुमा खासै भिन्नता नभएकाले National Priority Projects को लागि विशेष व्यवस्था गर्नु जरुरी छ ।

ग. विभिन्न दाताहरुको सहयोग ः

दाताहरुबाट प्राप्त हुने सहयोग सरकारको प्राथमिकताका आयोजनाहरुमा खर्च गर्ने परिपाटी विकाश गर्नु जरुरी छ ।

घ. विभिन्न ऐन तथा नियमावलीमा सुधार 

विकास निर्माणको कामलाई तिब्रता दिनको लागि खरिद, वातावरण, जग्गा अधिकरण सम्बन्धी ऐन एवं नियमावलीहरुमा व्यापक सुधार गर्नु जरुरी छ । निर्माण खरिद सम्बन्धी नयाँ कानुनहरु (EPC, BOOT) को व्यवस्था गर्न जरुरी छ ।

ङ स्थानीय सरकारहरुको प्रशासनिक काम र प्राविधिक कामको जिम्मेवारी प्राविधिकहरुलाई दिन जरुरी छ । अब Administrative Leadership भन्दा पनि Technocratic Leadership को आधारमा विकासलाई अगाडि बढाउन जरुरी छ ।

च. अहिले देश संघियतामा गईसकेको परिस्थितिमा प्रादेशिक र स्थानीय दुबै तहमा प्राविधिक कार्यालयहरु राख्नुपर्दछ र एकीकृत रुपमा विकास निर्माण कार्यलाई अगाडि बढाउनुपर्दछ ।

विकासमा प्रत्यक्ष रुपमा संलग्न हुने Client, Consultant र Constructor तीनै पक्षमा धेरै समस्याहरु भएकोले तीनै पक्षहरु आफुलाई सुधारेर अगाडि बढ्नुपर्ने देखिछ । त्यसलाई कानुनी रुपमा बाँध्नको लागि खरिद ऐन नियमावली र Contract Documents मा व्यापक सुधार गर्न जरुरी छ । अहिले विद्यमान अवस्थामा यी तीनै पक्षलाई Monitoring गर्ने र समस्याहरुलाई व्यवस्थापन गर्नको लागि प्रत्येक मन्त्रालयमा एक उच्चस्तरीय Monitoring Unit तयार गरी Monitoring Unit लागु गर्न जरुरी छ । Good Construction Practice शुरु गर्ने गरी निर्माण खरीद सम्बन्धी ऐन नियमावलीहरुमा व्यापक सुधार जरुरी छ । निर्माण व्यावसायीको Professional Quality वृद्वि गर्न अब निर्माण कम्पनीहरु Engineer बाट व्यवस्थापन हुनु जरुरी छ ।
पूर्वाधार विकास नयाँ अवधारणाको रुपमा अगाडि बढाउनुपर्दछ । अहिले सम्म पूर्वाधार क्षेत्रमा सरकारले मात्र खर्च गरिरहेकोमा अब देखि राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका निजी क्षेत्रका कम्पनीहरुलाई पूर्वाधार निर्माणमा आकर्षण गर्नु जरुरी छ । अब नेपाली इन्जिनियरहरुले आफ्नो गहन जिम्मेवारी बोधका साथ देश विकासको भूमिकामा अगाडि बढ्नुपर्ने देखिन्छ ।

(Email: kp_sapkota@hotmail.com)