राम प्रसाद सापकोटा (कमल),उपाध्यक्ष, नेपाल पर्यटन बोर्ड

धादिङको नीलकण्ठमा जन्मिएका व्यक्ति हुन् राम प्रसाद सापकोटा (कमल) । एक सफल पर्यटन उद्यमीको रुपमा पहिचान बनाएका राम प्रसाद सापकोटा भर्खर मात्रै नेपाल पर्यटन बोर्डको उपाध्यक्षमा नियुक्त भएका छन् । निजी पर्यटन व्यवसायीको प्रतिनिधित्व गर्दै उपाध्यक्ष बनेका सापकोटाको व्यवासायिक शुरुवात अत्यन्तै न्यून अवस्थाबाट शुरुवात हुन्छ ।

शून्यबाट माथि उठेर स्वनिर्मित उद्यमीको पहिचान बनाएका सापकोटाले आफ्नो बाल्यकाल अत्यन्तै कठिनाईपूर्वक बिताए । कक्षा १० को अध्ययन पूरा गर्नको लागि उनले एउटा पसल सञ्चालनमा ल्याए । उनले व्यावसायिक शुरुवातको जग व्यावहारिक रुपमा त्यतिबेला नै रोपेका हुन् । जसले उनलाई धेरै कुरा सिकायो । एउटा घरमा मासिक ५० रुपियाँ भाडा तिर्ने गरी १५ सय रुपियाँ लागतमा उनले त्यो पसल सञ्चालनमा ल्याएका हुन् । आफ्नो पसललाई चाहिने सामान डोकोमा बोकेर नजिकको होलसेलबाट उनै आफैंले ल्याउने गर्थे । शनिबारको बिदाको दिन सामान आपुर्ति गर्थे । अन्य दिनहरुमा बिहान बेलुकाको खालि समयमा पसल चलाउँथे ।

व्यवसायमा आम्दानी, खर्च, मुनाफा, नोक्सानी लगायतका कुराहरुलाई आधारभूत तत्व मानिन्छन् । त्यो पसल क्षमता र लगानीले सानो हुनु एउटा कुरा हो, तथापि व्यवसाय सानो होस् वा ठूलो, त्यसको काम गर्ने प्रक्रिया एकै किसिमको हुन्छ भन्ने कुरा उनले त्यतिबेला बाट नै थाहा पाउँदै गए ।

सापकोटा केही न केही गरिनै रहने जागरुक स्वभावका व्यक्ति हुन् । सानै उमेरमा उनी कहिले बाटो खन्न पुग्थे त कहिले सामान लोडअनलोड गर्नको लागि आफू पोखरा पुगेको स्मरण गर्छन् । १३ बर्षको उमेरमा नै गाउँछिमेकमा झगडा हुँदा वा जाँडरक्सी खाएर कसैले हो–हल्ला गर्दा त्यसलाई मिलाउन उनी त्यहाँ तत्कालै पुगिहाल्थे । यस किसिमको स्वभाव अहिले पनि छ ।

गाउँमा सानो पसल सञ्चालनमा ल्याउनु भन्दा पहिले देखि नै सापकोटालाई लाग्थ्यो कि मैले जागिर खानु छैन । मैले आफैंले पहिचान बन्ने काम गर्नुपर्छ । उद्यमी बन्नुपर्छ । सापकोटामा सानै उमेर देखि नै नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गर्न मन पराउने स्वभाव थियो । विद्यालय शिक्षा अध्ययन गर्दाको त्यति बेलाको आफ्नो भूमिकालाई विचार गर्दा उनलाई लाग्छ, आफ्नो मनमष्तिष्कमा त्यति बेला देखि नै सायद उद्यमी र समाजसेवी बन्नुपर्छ भन्ने जरा गडेको थियो होला, अवचेतन रुपमा । उनी भन्छन्, ‘नेपालमा नै केही गर्नुपर्छ भन्ने मेरो बाल्यकाल देखिकै सपना थियो ।’

बाहिरी मान्छेहरुले सफलता पछाडिका सङ्घर्षहरुलाई विचार गर्दैनन् । कति समय देखिको त्याग र तपस्याको परिणाम स्वरुप मानिसले आफूलाई बाहिर ल्याउन सकेको छ भन्ने कुरा ख्याल गर्दैनन् । मनमष्तिष्कमा के चलेको थियो र उसका आदत व्यवहारहरु के–कस्ता थिए, भन्ने कुरा कसैले वास्ता गर्दैनन् । के–कस्ता हण्डरठक्कर खाँदै व्यक्ति अघी बढेको हो भन्नेमा कसैको वास्ता हुँदैन । उसले आफूमा कस्ता क्षमताहरु विकास गर्दै गयो, कसको सङ्गतमा रह्यो र त्यहाँबाट के सिक्यो ? भन्ने कुरामा पनि ध्यान जाँदैन । सफलताका पछाडि क्रमिक प्रक्रियाले काम गरेको हुन्छ । ठूलो सफलता प्राप्ति हुनुको पछाडि साना–तिना उपलब्धि र सफलता जिम्मेवार हुन्छन् । तथापिसाना उपलब्धि हामीलाई उपलब्धिमूलक नै लाग्दैनन् ।

 मेरो सङ्घर्ष
मेरो सङ्घर्षको यात्रा बाल्यकालबाट नै शुरु हुन्छ । विद्यालय तहको शिक्षा हासिल गर्नको लागि पनि मैले ठूलै सङ्घर्ष गरेँ । हाम्रो परिवारको आयस्तर निम्न अवस्थाको थियो । कृषि परिवार । उत्पादित कृषिजन्य उपजबाट बर्ष दिनलाई पनि खान नपुग्ने स्थिति । जसोतसो पसल समेत चलाएर विद्यालय शिक्षा हासिल गरियो । अनि सोझिएँ काठमाडौं तर्फ । दूरीको हिसाबले नजिकै थियो । म काठमाडौं २ ओटा उद्धेश्यले प्रवेश गरेको हुँ । एउटा थप पढ्नु थियो । अर्को कमाउनु थियो । मैले दोस्रोलाई बढी महत्व दिएँ । अनि शुरु भयो एउटा कठिन यात्रा ।

मैले भरिया, एसिस्टेन्ट गाईड, गाईड हुँदै सन् २००४ मा आफ्नै कम्पनी ‘माउन्टेन डिलाइट्स ट्रेकिङ’ सञ्चालनमा ल्याएको हुँ । ‘टुकी नेपाल समाज’ सन् २००५ मा स्थापना गरेको हुँ । मेरा पर्यटक भरियाको रुपमा काम गर्दाका शुरुवाती दिन अत्यन्तै चुनौतीपूर्ण रहे । सेवा प्रवेशको एउटा घटना सम्झन्छु । जापानी पर्यटकहरुको भरिया भएर हिउँ परेको ठाउँमा जानुप¥यो । त्यो यात्रा मेरो लागि निकै कठिनाईपूर्ण रह्यो । म हिउँमा हिँड्ने बानी नभएको कारण पटक–पटक लड्न पुग्थेँ । म त्यस कामबाट तत्काल बाहिरिन चाहेको पनि हुँ । तर जसरी भएपनि एक हप्ताको ट्रेकिङ त पूरा गर्नैपथ्र्यो । त्यतिबेला मैैले दैनिक रुपमा ७० रुपियाँ ज्याला पाउँथे । त्यो ट्रेकिङ पूरा हुँदा पर्यटकहरुले ५ सय रुपियाँ टिप्स र कपडाहरु दिए । अब भने मलाई जसरी पनि पर्यटन क्षेत्रमा नै संलग्न हुनुपर्छ भन्ने गहिरो आत्मबल पलायो । त्यसपछि भने म आफू भित्र सफल बन्नुपर्ने सपनाहरु बुन्न थालेँ ।

काठमाडौंमा ट्रेकिङ व्यवसाय आफैंले चलाउँदा पनि थुप्रै अन्य व्यवसायमा मैले हात हालेको थिएँ । शुरुवाती दिनका ती कामहरु प्रत्येकले मलाई केही न केही सिकाए । मैले काठमाडौंमा सिसा पसल, किराना पसल, स्टोर, साइबर क्याफे लगायत सञ्चालन गर्दै म अहिलेको अवस्थामा आउन सकेको हुँ । आफ्नो व्यवसाय सञ्चालन गर्न भन्दा पहिले ११ बर्ष कामदारको रुपमा नै काम गरेँ । मैले चलाएका मध्येको पहिलो सफल व्यवसाय माउण्टेन डिलाइट्स ट्रेकिङ नै हो । यसले मलाई परिचित पनि बनायो । अहिले पनि अधिकांशले मलाई यही व्यवसायबाट चिन्छन् । २००४ मा शुरु गरेको व्यवसायलाई बिना कर्मचारी म आफैंले एक्लै २००७ सम्म चलाएँ । करिब ५ लाखको लगानीबाट मेरो उक्त व्यवसाय शुरुवात भएको हो । म ुीभबचलष्लन दथ मयष्लन, भ्बचलष्लन ७ क्ष्लखभकतष्लनु मान्यता सहित निर्देशित भइरहेँ । शुरुवाती दिनमा कम्पनी चलाउन अलि गाह्रै हुन्थ्यो । सबै पक्षलाई आफैंले मिलाउनुपर्ने । कामको अनुभव त थियो, तैपनि व्यवस्थापन, प्रशासनिक र नीतिगत ज्ञान अलि कम थियो । सबै कुरा समयले नै सिकायो । हिम्मत हारिन । शून्यबाट माथि उठ्न चाहनेले आरोहअवरोह, हण्डर ठक्कर त अनेकौं सहनुपर्दोरहेछ । आशा र विश्वास सहित दीर्घकालिन सोच राखेर योजनाबद्ध रुपमा अघी बढ्दा सफलता ढिलोछिटो हात लाग्दो रहेछ ।

ट्रेकिङ व्यवसायको प्रकृति
ट्रेकिङ व्यवसाय पहिले स्वरोजगारमूलक व्यवसायको रुपमा चिनिन्थ्यो । अहिले यस व्यवसायमा पनि ठूलो रकम लगानी हुन थालेको छ । व्यवसायीहरु बीच स्वच्छ प्रतिष्पर्धा हुन सकेको खण्डमा यस क्षेत्र बापत राम्रो आर्थिक उपार्जन समेत हासिल गर्न सकिन्छ । यस व्यवसायको लागि आवश्यक सम्पूर्ण कच्चा पदार्थहरु सबै नेपालमा नै उपलब्ध छन् । यो व्यवसाय राम्रो विदेशी मुद्रा आर्जन गर्न सकिने व्यवसाय समेत हो ।

महत्वपूर्ण क्षण
म ट्रेकिङमा जोडिनुभन्दा पहिले मेरो धेरै व्यक्तिहरुसँग चिनजान थिएन । यस व्यवसायमा आएपश्चात् मेरो सम्पर्क सञ्जाल थुप्रै विदेशीहरुसँग जोडियो । मलाई युरोप, दुवई लगायतका देशहरुबाट निकै राम्रा विभिन्न अफर नआएका होइनन् । तथापि म ती अफरहरुबाट लोभिइन । जे गर्न सकिन्छ, नेपाली भूमिमा नै गर्नुपर्छ भन्ने मान्यताले यहीँ सङ्घर्ष गरिरहँे ।

सोचाईमा लगानी

मान्छेले सोचेको र योजना बनाएका कुराहरु समयक्रममा पूरा गर्दै जान सक्दोरहेछ । मानिसले फराकिलो सोच सहित काम गर्नुपर्दो रहेछ । आफ्नो सेवामा उत्कृष्टता कसरी दिन सकिन्छ ? आफ्ना उत्पादन वा सेवामा नयाँपन के दिन सकिन्छ ? भन्ने कुरामा घोत्लिने क्रममा नै नयाँ आइडियाहरु पहिले मष्तिष्कमा विकास हुने गर्दछन् । तिनै आइडिया पछि वास्तविकतामा परिणत हुन्छन् । सकेसम्म आफ्नो अनुभव समेत भएको क्षेत्रमा काम गर्दा छिटो सफल हुन सकिन्छ भन्ने मैले महसुस गरेको छु ।

समाजबाट मिलेका उपलब्धिहरु
म आफ्नो प्रगति सँगै समाजलाई पनि केही योगदान पु¥याउनुपर्छ भन्ने मान्यताबाट निर्देशित हुँदै आएँ । आफूले गरेका हरेक कामको परिणाम ढिलोछिटो मिल्दो रहेछ । मलाई अधिकांशले सामाजिक उद्यमीको रुपमा पनि चिन्छन् । किनकि म पर्यटन व्यवसायमा प्रकृतिमैत्री र दिगो अवधारणामा आधारित व्यवसायलाई महत्व दिँदै आएँ । साथै समाजलाई लाभ पुग्ने गरी काम गरिरहँे । आफ्नो व्यवसायबाट प्राप्त लाभबाट प्राप्त उपलब्धि समाजको लागि योगदान गर्ने मान्यता सहित अघी बढेको कारण मलाई थुप्रै सम्मानहरु समेत प्राप्त भएका छन् ।

सन् २०११ मा सूर्य नेपालबाट ‘सामाजिक उद्यमशिलता अवार्ड’ प्राप्त गरेँ । २०१३ मा ‘सस्टेनेबल टुरिजम इन्स्पायरिङ स्टोरी कम्पिटिसन’मा उत्कृष्ट ५ जना भित्र पर्न सफल भएँ । सिंगापुरमा आयोजित यस अवार्डका लागि एसियाभरका पर्यटन व्यवसायीहरुलाई छनौट गरिएको थियो । गञ्तव्य नेपालले आयोजना गरेको ‘टुरिजम म्यान अफ द इयर–२०१७’, ‘योङ्ग इन्सपायरेसन अवार्ड–२०१८’, ‘योङ्ग इन्सपायरेसन अवार्ड–२०१९ (बङ्गलादेश)’ लगायतबाट सम्मानित हुनुको अलावा फ्रान्सको एउटा विश्वविद्यालयबाट मानार्थ विद्यावारिधि उपाधि समेत मलाई प्राप्त भएको छ ।

सामाजिक आबद्धता
मैले सामाजिक संस्थाको रुपमा ‘टुकी नेपाल समाज’को स्थापना गरेका छन् । ‘शिक्षा र स्वास्थ्य’को पहुँच आफ्नो क्षेत्रमा पु¥याउनको लागि हामीले यस संस्थाको स्थापना गरेका हौं । जसरी मेरो बाल्यकाल अत्यन्तै कठिनाईपूर्वक बित्यो, त्यसरी नै अन्य बालबालिकाको जीवन पनि शिक्षाको पहुँचमा पुग्नबाट वञ्चित नहोस् भन्ने उद्धेश्यले हामीले यो प्रयत्न गरेका हौं ।

व्यावसायिक विविधिकरण
मेरो व्यावसायिक स्थायित्व मूलतः टे«किङबाट नै भएको हो भन्नुपर्छ । त्यसपछि मैले पर्यटनसँग सम्बन्धित अन्य व्यवसायहरुमा पनि म आफ्नो लगानी विविधिकरण गर्दै गएँ । यसै क्रममा होटल, रिसोर्ट, ट्राभल लगायतका क्षेत्रमा लगानी गरेको छु । यसै क्रममा अहिले हामी सामुहिक लगानी अवधारणा बमोजिम प्याराग्लाईडिङ समेत सञ्चालनको प्रयत्न गरेका छौं । ‘काठमाडौं गार्डेन होम’ मैले चलाएको होटल हो । माउन्टेन डिलाईट ट्राभल एण्ड टुर्स पनि हामीले चलाएका छौं । हामीले नयाँ प्रयत्नको रुपमा काठमाडौंबाट १३ किलोमिटरको दूरीमा (शिवपुरी नजिकै) ‘सूर्यचौर नेचर रिट्रिट (रिसोर्ट)’ र ‘सूर्यचौर प्याराग्लाइडिङ’ सञ्चालनमा ल्याउँदैछौं । यी सबै व्यवसाय पर्यटनसँग सम्बन्धित छन् । जुन मेरो आफ्नो अनुभवको क्षेत्रमा आधारित छन् । समयको आवश्यकताले जुन कुराको आवश्यकता महसुस हुन्छ, म त्यही काममा लाग्नबाट कहिल्यै पछाडि हटिन । म आफूले सञ्चालनमा ल्याएको एउटा व्यवसाय पूर्ण सिष्टममा आइसकेपछि अर्को व्यवसायमा हात हाल्ने गर्छु ।

नेपालमा सम्भावना
नेपाल राम्रो सम्भावना भएको देश हो । यहाँ प्रकृतिले हामीलाई धेरै साथ दिएको छ । हामी निश्चित योजना र उद्धेश्यबाट अघी बढ्यौं भने अवश्य पनि सफल हुन सक्छौं । अहिले पनि अधिकांश नेपाली दाजुभाईहरु नेपालमा केही गर्न सकिँदैन भन्ने मानसिकताबाट ग्रसित हुनुहुन्छ । केही व्यक्तिहरु भने यहीँ सम्भावनाको खोजी गरिरहेका छौं । खोजी नै नगरी त हामी केही भेट्टाउनै सक्दैनौं । अरुलाई देखेर हामीले प्रेरणा लिन सक्छौं । आफ्नो दृष्टिकोणलाई फराकिलो नबनाई हामी धेरै अघी बढ्न सक्दैनौं । रोजगारीको लागि बाहिर गएर हामीले यत्तिकै पैसा कमाएका हुँदैनौं । त्यहाँ पनि हामीले सङ्घर्ष त गर्नैपर्छ । जति मेहनत हामीले बाह्य भूमिमा गर्छौं, त्यति मेहनत मातृभूमिमा गर्यौं भने हामीले यहाँ राम्रो पहिचान बनाउन सक्छौं । अहिले थुप्रै नेपालीहरु विदेशको कमाईबाट सन्तुष्ट नभई नेपालमा नै आएर उद्यम गर्नुपर्छ भन्ने मान्यता सहित काममा जोडिनुभएको छ । ऊहाँहरुलाई हेरेर म आफैंलाई पनि आत्मगौरव महसुस हुन्छ ।

यदि हामी सफल हुनुछ भने आफू कुन कामको लागि योग्य छु भन्ने थाहा पाउनुप¥यो । आफ्नो रुचिको क्षेत्र र आफ्ना क्षमताहरु बारे परिचित भई दिगो सोच सहित अघी बढ्नुपर्यो । काम गर्ने क्रममा थुप्रै बाधाअवरोधहरु त आउँछन् नै । ती हरेक बाधाअवरोधहरुलाई हामीले कसरी परास्त गर्छौं वा समाधान निकाल्छौं भन्ने कुरामा नै हाम्रो थप सफलता निर्धारित हुने गर्दछ । हामी अधिकांश नेपालीहरु आफू मानसिक रुपमा तयार नभई उद्योग व्यवसायमा हाम फाल्छांै । हामी आफूसँग त्यसबारे कुनै स्पष्ट योजना हुँदैन । काममा संलग्न भईसकेपछि आउने परिस्थिति सामना गर्नको लागि आफ्ना रणनीतिमा लचकता अवश्य अपनाउनुपर्छ, तथापि कुन व्यवसायमा संलग्न हुने, कसरी कति लगानीमा संलग्न हुने, लक्षित उपलब्धि के–कस्तो हुने ? लगायत साधारण कुराहरुबारे मानसिक वा लिखित फ्रेमवर्क भने अवश्य बनाउनु जरुरी रहन्छ ।

अधिकांश नेपालीका समस्याहरु
अहिले पनि अधिकांश नेपालीहरु जागिर खाने मान्यताका हुनुहुन्छ । किनकि हाम्रो सामाजिक व्यवस्था नै त्यस्तै छ । हाम्रो परिवार, समाज र शिक्षाले उद्यमलाई भन्दा जागिरलाई बढी महत्व दिन्छ । जागिर सुरक्षित हुन्छ भन्ने अधिकांशको बुझाई र विश्वास छ । जागिर गर्न होस् वा स्वरोजगार बन्न होस्, हामीमा केही आधारभूत क्षमता-सीप हुनु नितान्त जरुरी रहन्छ । तथापि हामी आफ्नो क्षमता विकासको लागि भने आफूलाई सहज रुपमा तयार बनाउँदैनौं ।

जोखिम
व्यवसायमा अघी बढ्नको लागि जोखिम त वहन गर्नैपर्छ । मैले पनि थुप्रै पटक जोखिम वहन गरेर नै अहिलेको अवस्थामा आइपुगेको हुँ । जोखिम लिनु भन्दा पहिले त्यो जोखिम कस्तो किसिमको हो भन्ने कुरा आँकलन गर्न सक्नुपर्छ । परिस्थितिलाई विचार गरेर लिएको जोखिमले धेरैजसो अवस्थामा मलाई लाभ नै मिलेको छ ।

पर्यटन बोर्डले खेल्नुपर्ने भूमिका
नेपाल प्राकृतिक रुपमा नै राम्रो पर्यटकीय गञ्तव्य हो । प्राकृतिक सुन्दरतालाई प्रदर्शन गरेर हामीले राम्रो लाभ हासिल गर्न सक्छौं । ‘नेपाल पर्यटन बोर्ड’ले पनि नेपालको पर्यटनलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रवद्र्धनको लागि काम गर्दै आएको छ । म प्रति पर्यटन व्यवसायी साथीहरुको ठूलो भरोसा छ । ऊहाँहरुको आशालाई निराशामा बदलिन मैले दिनेछैन । पर्यटन व्यवसायलाई गुणात्मक सुधारको लागि म सहितको बोर्डले काम गर्नेछ । सीपमूलक तालिमहरु बोर्ड मातहत सञ्चालनको लागि समेत म आफूले पहलकदमी लिनेछु । सुदन किराँती मन्त्री रहँदा निर्णय भइसकेको विदेशी पर्यटक नेपाली ट्रेकिङ कम्पनीको माध्यमबाट मात्रै ट्रेकिङमा जानुपर्ने व्यवस्था लागु गर्नको लागि समेत मैले बोर्ड मार्फत प्रयत्न गरिरहेको छु ।