कोरोना सङ्कट अहिले हाम्राे लागि ठूलो चुनौती बनेको छ । सँगसँगै यसले दीर्घकालिन रुपमा मानव हितमा थुप्रै अवसरहरु समेत सृजना गर्दैछ । यो सङ्कट पश्चात् विश्वमा थुप्रै सम्भावनाहरु पनि सृजना हुनेछन् । विश्वमा प्राकृतिक सन्तुलन कायम राख्न र प्रदूषण नियन्त्रणको लागि यस सङ्कटले हामीलाई निकै नै लाभ पुग्ने अवस्था छ । विदेशबाट फर्किने युवाहरुको सही परिचालन हुनसके दीर्घकालिन रुपमा हाम्रो अवस्था माथि उठाउन ठूलो सहयोग पुग्नेछ । पश्चिमी आविष्कारको रुपमा विकास भएको सूचना प्रविधिको प्रयोग र पूर्वीय दर्शनबाट विकास भएका मानवीय संस्कार र रीतिस्थितिलाई एकै ठाउँमा ल्याइदिएर हाम्रा आफ्ना मौलिक पहिचानको संरक्षण र परिचालनमा हामीलाई प्रोत्साहित गरेको छ ।

यद्यपि धनी र गरीव बीच पछिल्ला बर्षहरुमा दुरी घट्ने क्रममा रहेकोमा यस संकटले हामीलाई पुःन धनी र गरीबहरु बीचको दूरी बढाउने अवस्था सृजना हुने आँकलन पनि गर्न सकिन्छ । चीन र अमेरिका जस्ता ठूला शक्ति राष्ट्रहरु मिलेर सङ्कट न्यूनीकरणको लागि अघी बढ्नसके यसबाट सिङ्गो विश्वले नै राम्रो लाभ लिन सक्नेथियो । यी देशहरुले अहमको भावना नराखी कठिन परिस्थितिमा एकजुट हुन सक्ने हो भने विश्वभर मानवीयता सद्भाव र एकता विकास हुन सक्छ । पुनः मानव हितको लागि नयाँ सम्भावना सृजना गर्न सकिन्छ । तर अहिलेको अवस्थालाई हेर्दा त्यो अवस्था भने देखिँदैन । अहिले तत्काल शक्ति राष्ट्रहरु मिल्न नसक्ने हो भने यसले विश्वमा युद्ध र प्रतिशोधको वातावरण सृजना गर्नमा पनि यस सङ्कटले सघाउ पुर्याउन सक्छ । जुन हाम्रो चाहना होइन ।

विश्वको लागि यस कोरोनाले थुप्रै नकारात्मक असरहरु सृजना गरेको छ नै । यद्यपि सकारात्मक दृष्टिले हेर्ने हो भने अबका दिनमा नेपाल जस्तो देशलाई आत्मनिर्भर बनाउनको लागि समेत राम्र्रो भूमिका निर्वाह गर्नमा यसले पक्कै सहयोग गर्नेछ भन्नेमा आशावादी हुन सकिन्छ ।

अबको बाटो के हुन सक्छ ?
अबका दिनमा विश्व सामुहिक भलाईको लागि एउटै ठाउँमा उभिनु जरुरी छ । तर अमेरिकाका राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको नीतिलाई हेर्दा विश्व थप भयङ्कटर मोड तिर गइरहेको देख्न सकिन्छ । यसले विश्व राजनीतिमा कोरोना सङ्कटसँगै नयाँ तरङ्ग पैदा हुँदै गरेको समेत बुझ्न सकिन्छ । नेपालमा पनि कोरोना सङ्कट अझै बढ्दै नै गइरहेको अवस्था छ । यससँगै यसको व्यवस्थापन थप चुनौतीपूर्ण हुने निश्चित छ ।

हुनतः नेपालको गरीबी दर १७–१८ प्रतिशत मात्रै छ । साथै नेपालीहरुमा सेवाभाव कायमै रहेको कारण नेपालमा अहिले सम्म खानाकै समस्या सृजना भएको भन्ने अवस्था त सुनिएको छैन । तर पनि अबका दिनहरु कठिन अवश्य हुन सक्छन् । यस्तो अवस्थामा हाम्रो लागि मानसिक समस्या समेत सृजना हुन सक्ने कुरामा विचार गर्दै हाम्रो मनोबल बढाउन सहयोग पुग्ने कार्यक्रमहरु समेत सञ्चालन गर्नु जरुरी देखिन्छ । यसको लागि जागरुक युवाहरुलाई त्यस बमोजिमको ज्ञान प्रदान गरी उनीहरुलाई थप जनशक्तिमा यस्तो कार्यको लागि प्रोत्साहित गर्नु जरुरी समेत देखिएको छ ।
यसो गरे भोकले मर्दैनन् नेपालीहरुः
अहिलेको हाम्रो आवश्यकता भनेको खाद्यान्नको उपलब्धता नै मुख्य हो । नेपाल सरकारले अहिले नेपालीहरुको समग्र तथ्याङ्क स्थानीय निकाय मातहत तयार गरी गरीबीको रेखामुनि रहेका नेपालीहरु सबैको खातामा मासिक ५ हजार रुपियाँ सङ्कलन गर्नु उपयुक्त हुने प्रस्ताव डा. बाबुराम भट्टराईको छ । जुन अहिलेको परिवेशमा उपयुक्त हुन सक्छ भन्ने मेरो पनि धारणा हो । यसबाट सम्बन्धित सबै नेपालीहरु प्रत्यक्ष लाभान्वित हुन सक्छन् ।

विदेशबाट फर्किने नेपालीको व्यवस्थापन
नेपालीहरु रोजगारीको लागि विदेशिएकोमा कोरोना सङ्कट पश्चात् उनीहरु नेपालमा फर्कने क्रम शुरु भएको छ । विदेशिएका नेपालीहरु करिब २० देखि २५ प्रतिशत मात्र नेपालमा फर्कने हो भने पनि उनीहरुको व्यवस्थापन हाम्रो लागि ठूलो चुनौतीको विषय हुन सक्छ । नेपाल सरकारले बजेट मार्फत नेपालमा करिब ७ लाखलाई रोजगारी प्रदान गर्ने कार्यक्रम सार्वजनिक त गरेको छ । तर साँच्ची त्यति संङ्ख्यामा रोजगारी सृजना होला भन्नेमा आशङ्का रहने ठाऊँहरु पनि थुप्रै छन् । विगतलाई हेर्दा पनि त्यो कार्यक्रम सफल हुने अपेक्षा गर्न सकिँदैन ।

अर्को कुरा विदेशबाट नेपालमा फर्किने युवाहरुमा कुनै न कुनै सीप छ । उनीहरुले सिकेको सीप बमोजिमको काममा नेपालमा उनीहरुलाई लगाउन सकेको खण्डमा ती युवाहरुले नेपालको विकासको लागि ठूलो योगदान पुर्याउन सक्छन् ।

नेपाल सरकारले युवाहरुलाई लक्षित गरेर ५ प्रतिशत व्याजमा उक्त रकम उपलब्ध गराउने योजना सहित ठूलो रकम विनियोजन समेत गरेको छ । साँच्ची त्यो रकम लक्षित वर्गमा पुग्ने हो भने यसले युवाहरुको सीप र क्षमता बमोजिम उद्यमशिल बन्न केही हद सम्म सहयोग पुुर्याउनेछ ।

तर दुखको कुरा उक्त रकम कि त बैंकहरुले नीतिगत कठिनाइको कारण प्रयोग नै गर्न सक्दैनन्, कि त त्यो रकम पहुँचवालाहरुको मात्र पहुँचमा पुग्ने अवस्था रहन सक्छ । यस्तो अवस्थालाई विचार गर्दै सही तवरले त्यसको परिचालन हुने व्यवस्था गर्नु अहिलेको आवश्यकता बनेको छ ।

बौद्धिक वर्गको दायित्वः
राज्यले अब नेपालका बौद्धिक वर्गलाई राम्रो तवरले परिचालन गर्ने नीति लिनुपर्छ । उनीहरुलाई नीतिनिर्माण लगायतका कार्यमा परिचालन गर्नु जरुरी छ । जसबाट हामीले दीर्घकालिन लाभ हुनेगरी नीतिगत व्यवस्था गर्न सक्छौं । अब पनि हाम्रा निर्णयहरु हचुवाको भरमा हुने हो भने हाम्रो अवस्था अझ कठिन बन्दै जानेछ ।

वैदेशिक सहयाेग लिनुपर्ने अवस्था सृजना हुँदै

नेपालमा सङ्कट लामै समय रहने  देखिएकाे छ । यसरी सङ्कट बढ्दै गएको खण्डमा भारत वा चीन जस्ता देशहरुबाट सुलभ दरमा कर्जा लिनुपर्ने अवस्था आउन सक्छ । सहुलियत दरमा त्यस किसिमकाे सहयाेग लिन हामीले अप्ठ्यारो मान्नुहुँदैन । विभिन्न क्षेत्रका विशेषज्ञहरुको सल्लाह बमोजिम त्यस किसिमको कार्यमा नेपाल सरकारले उपयुक्त निर्णय पनि लिनुपर्छ ।

व्यावसायिक क्षेत्रमा असर
अहिलेको लकडाउन र कोरोना संकटले गर्दा नेपालमा विभिन्न व्यावसायिक क्षेत्रहरुमा नराम्रो असर परेको छ । सबैभन्दा बढी असर पर्ने क्षेत्र भनेको पर्यटन हो । यस क्षेत्रमा ऊर्जाशिल युवाहरु संलग्न भएका छन् । पर्यटन क्षेत्रका मानिसहरु अहिले निकै नै आत्तिएका छन् । उनीहरुलाई तत्काल सम्बोधन गर्नु जरुरी छ । अहिले सन् २०२० लाई पर्यटन बर्षको रुपमा मनाउने भनेर विगत देखि नै घोषणा गरिएको कारण यस क्षेत्रमा व्यवसायीहरुको निकै ठूलो रकम लगानी समेत भएको थियो । जुन अहिलेको सङ्कटले डुबेको छ ।

कोरोना सङ्कट पश्चात् नयाँ उदाउँदै सूचना प्रविधि
सूचना प्रविधि क्षेत्र कोरोना सङ्कट सँगै नयाँ उदाउने क्षेत्र बन्दैछ । आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्ट, रोबर्ट सिष्टम लगायत आइटीमा नेपालको लागि नयाँ क्षेत्र हुन सक्छन् । चीनको कुल आम्दानीको १८ प्रतिशत आय यसै सूचना प्रविधि क्षेत्रबाट नै हुने गरेको छ । जबकि अमेरिकामा आइटीको योगदान ८ प्रतिशत मात्र छ । देख्दा चीन र अमेरिकामा १० प्रतिशत मात्र फरक देखिएपनि पूर्ण तथ्यांकलाई हेर्दा यो अन्तर ५० गुणा भएको पाइन्छ । चीनले अनलाइन व्यवसाय प्रवद्र्धनको लागि निकै लामो समय देखि नै प्रयत्न गर्दै आएको थियो । अब नेपालमा पनि यस क्षेत्रको प्रवद्र्धनको लागि हामीले विशेष जागरुकता सहित काम गर्नु जरुरी छ ।

कृषिमा नयाँ प्रविधि
अबका दिनमा कृषिमा नयाँ प्रविधि भित्रिने र उत्पादन बढ्ने निश्चित छ । तर कृषिमा निर्भर जनशक्तिको सङ्ख्या नेपालमा अझै घट्नेछ । साथै कृषिको उत्पादकत्व भने प्रविधिको प्रयोग सँग बढ्न सक्छ । जुन हाम्रो चाहना पनि हो ।

अबका सम्भावना
पर्यटन, जडिबुटी, कृषि, जलविद्युत लगायतका क्षेत्रहरु नै नेपालको लागि दिगो रुपमा राम्रो सम्भावना भएका क्षेत्रहरु हुन् । यी क्षेत्रहरुको विशेष प्रवद्र्धन गर्न दीर्घकालिन योजना सहित अघी बढ्नु जरुरी छ ।

भर्चुअल शिक्षा र यसको प्रभावकारिता
नेपालमा अहिले अनलाइन भर्चुअल कक्षा सञ्चालन कार्य समेत निकै नै चुनौतीपूर्ण देखिएको छ । सबै गरी केवल १२ प्रतिशत विद्यार्थीको पहुँचमा अनलाइन कक्षा सञ्चालन हुन सक्ने देखिएको अहिलेको अवस्थामा यसलाई बाँकी ८८ प्रतिशतको पहुँचमा विस्तार गर्न निकै नै कठिन छ । अनलाइनको पहुँचमा नभएका बालबालिकाहरुलाई अब कसरी सम्बोधन गर्ने भन्नेमा राज्यले तत्कालै विशेष केही सोच्न सकेकोे छैन ।

यद्यपि राज्यले कम्तीमा ती बालबालिकाहरुलाई घरमा रहँदा कसरी सृजनशिल र उत्पादनमूलक बनाउन सकिन्छ भन्ने सम्बन्धमा स्थानीय निकायबाटै निगरानी गर्ने व्यवस्था गरी सोहीबमोजिम संस्कार विकास, कृषि तथा उत्पादनशिल र सीप विकासमूलक कार्यमा संलग्न बनाउन भने जरुरी थियो । तर राज्यले त्यस बारे पनि केही सोचेको पाईंदैन ।