– कमल पन्थी

व्यवसायको तुलनामा जागिर खाने कार्य धेरै मानिसहरुको लागि सहज लाग्छ सक्छ । यो स्वभाविक पनि हो । किनकि हामीले बुझ्दै आएका छौं कि जागिर सुरक्षित हुन्छ, व्यवसाय जोखिमपूर्ण हुन्छ भनेर । यो पनि थाहा छ कि जागिर खाने भनेको अन्य कसैले आधार तयार गरिदिएको संस्थामा कुनै एउटै दायित्व वहन गरे पुग्छ, व्यवसायमा संलग्न व्यक्तिले धेरै परिस्थिति र जिम्मेवारीहरुलाई आफैंले वहन गर्नुपर्छ ।

यस लेखमा हामी तपाईंहरुलाई नेपालमा नै रहेर कसरी व्यवसाय स्थापना गर्न सकिन्छ भन्ने सम्बन्धमा जानकारी उपलब्ध गराउने प्रयत्न गरेका छौं । जसको उद्धेश्य व्यवसाय स्थापना गर्नु गाह्रो काम होइन, यसको लागि हामीले केही प्रक्रियाहरु पालना गर्नुपर्ने हुन्छ भन्ने कुराबारे सिकाउने रहेको छ ।

व्यवसाय स्थापनाको लागि पालना गर्नुपर्ने कदमहरु

१. बजार अनुसन्धान

•  सबैभन्दा पहिले कुन वस्तुको बजारमा माग छ ? त्यस वस्तुको पहिचान गर्नुहोस् । तपाईं आफूमा त्यस वस्तु/  सेवा/  क्षेत्रको ज्ञान वा विज्ञता छ वा छैन भन्ने पनि यकिन गर्नुहोस् ।
•  तपाईंका सीपर योग्यता समेत पहिचान गर्नुस् । सोहीबमोजिम रुचि, हिम्मत र उत्साह छ वा छैन पहिचान गर्नुहोस् । प्रडक्ट छनौट गर्दा यो याद गर्नुस् कि तपाईंको प्रडक्टले बजारको आवश्यकता र खाडल पूरा गर्न सकोस् ।
•  बजार विश्लेषण:  आफ्नो लक्षित वर्ग, प्रतिस्पर्धी, र त्यस उद्योगको वृद्धिको टे««ण्डलाई सूक्ष्म रुपमा विष्लेषण गर्नुहोस् । बजारको आकार, वृद्धि सम्भाव्यताका अलावा सम्भावित चुनौतीहरु बारे समेत जागरुक बनेर बुझ्ने प्रयत्न गर्नुहोस् ।२. व्यापार योजना

२.  व्यावसायिक खाका

• आफ्नो व्यवसायलाई कुन किसिमले अघी बढाउने सोच्नुभएको छ ? निश्चित खाका तयार गर्नुहोस् । जहाँ स्पष्ट रूपमा आफ्नो व्यापार लक्ष्य, लक्षित बजार, उत्पादन वा सेवाहरू एवं बिक्रीका तरिकाहरु समेटिउन् ।

३. वित्तीय लागत अनुमानः

आफ्नो व्यवसाय स्थापना गर्ने क्रममा कहाँ कुन कामको लागि कति–कति खर्च विनियोजन गर्नुपर्छ भन्ने सम्बन्धमा सूक्ष्म रुपमा वित्तीय लागत अनुमान गर्नुहोस् । जहाँ तपाइँको मुख्य पुँजी लगानी, सञ्चालन खर्च, नाफा नोक्सानीको उच्चतम र न्यूनतम स्थिति, सटर भाडा, सरकारी राजस्व, व्यवसाय दर्ताको क्रममा लाग्ने लागत (सरकारी दस्तुर एवं परामर्श शुल्क) लगायत समेटिनुपर्छ ।

४. व्यापार संरचना
आफ्नो कारोबारको प्रकृति, अपेक्षित कारोबार, पूर्व अनुभव, श्रोत व्यवस्थापनको सहजता, सरकारी नीतिनियम लगायतको आधारमा व्यापार संरचना बारे निर्णय लिनुहोस् ।

•  एकल स्वामित्वः यो स्थापना गर्न सहज छ । सबै लगानी मालिक आफैं १ जनाले गर्नुपर्छ । सम्भावित नाफा नोक्सानी दुवैको वहन आफैंले गर्नुपर्छ । यो परम्परागत तवरको व्यवसाय हो ।
•  साझेदारी / प्रा.लिः यस किसिमको व्यवसायमा एक भन्दा बढी व्यक्तिहरुको लगानी रहेको हुन्छ । सोही अनुसार जोखिम, दायित्व र मुनाफा लगायत सबै पक्षहरुमा सबै लगानीकर्ताले जिम्मेवारी वहन गर्नुपर्छ ।
•  पब्लिक लिमिटेड कम्पनीः यस्तो संरचना मूलतः व्यवसाय सञ्चालनको लागि ठूलो लगानी आवश्यक पर्दा निर्माण गरिन्छ । जहाँ केही संस्थापक मालिकहरूबाट परियोजना निर्माणको लागि लगानी जुट्न नसक्ने अवस्थामा सार्वजनिक आह्वान गरेर रकम जुटाउने गरिन्छ । कारोबारमा हुने नाफाघाटाका आधारमा संलग्न रहेका सदस्यहरुले लाभ प्राप्त गर्न सक्छन् ।

५. व्यवसाय दर्ता

• कानुनी सहयोगीः तपाईं कम्पनी दर्ता प्रक्रिया र कानुनी व्यवस्था बारे अनविज्ञ हुनुहुन्छ भने व्यवसाय शुरु गर्नुपूर्व कुनै कानुनी सहयोगीसँग परामर्श लिनुहोस् । साथै आफ्नो उद्धेश्य अनुसार कम्पनी दर्ता गर्ने काममा सहयोगको लागि उनलाई आग्रह गर्नुहोस् ।
  कम्पनीको नाम रिजर्भेसनः कम्पनी (प्राइभेट लि. वा पब्लिक लि.)ले सबैभन्दा पहिले कम्पनी रजिस्ट्रारको कार्यालय मार्फत आफ्नो चाहना अनुसारको नाम रुजु गराई लिनुपर्छ ।
  कम्पनी दर्ताः कम्पनी रजिस्ट्रारको कार्यालयमा आफ्नो छनौट गरिएको व्यापार संरचना दर्ता गर्न आवश्यक कागजातहरू र शुल्कहरू बुझाउनुहोस् ।
• कर कार्यालयमा दर्ताः आन्तरिक राजस्व विभाग वा मातहतका निकायबाट कारोबारको प्रकृति अनुसार स्थायी लेखा नम्बर (प्यान) वा मूल्य अभिवृद्धि कर (भ्याट दर्ता गराई नम्बर लिनुहोस् ।

६. अनुमति र इजाजतपत्र प्राप्ति ः

तपाईंको व्यवसायको प्रकार र स्थानका आधारमा अन्य विभिन्न सरकारी निकायहरुबाट थप अनुमतिहरू लिनुपर्ने आवश्यकता समेत रहन सक्छ । जस्तो कि प्रकृति अनुसार वातावरणीय प्रदूषण सम्बन्धी अनुमतिहरू, स्वास्थ्य र सुरक्षा प्रमाणपत्रहरू, वित्तीय कारोबार, मुद्रा सटही, सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्रालय आदि ।

७. कम्पनीको नाममा बैंक खाता सञ्चालन

एउटा भरपर्दो बैंक छनोट गर्नुहोस् र आफ्नो व्यक्तिगत र व्यापारिक वित्तीय गतिविधि अलग–अलग हुने गरी कम्पनीको बैंक खाता सञ्चालन गर्नुहोस् । जसबाट तपाईंलाई वित्तीय लेनदेनको सुविधा प्राप्ति हुनेछ ।
पुँजी लगानीः प्रारम्भिक रूपमा तपाईंको व्यवसायलाई अघी बढाउने कार्यको लागि तपाईंको आफ्नै बचत, व्यक्तिगत ऋणहरू लगायतको माध्यमबाट पुँजी सङ्कलन गर्नुहोस् ।

८. कार्यालय स्थापना र उपकरणः

कारोबार अघी बढाउनको लागि अब राम्रो डेकोरेसन सहित कार्यालय स्थापना गर्नुहोस् । जहाँ तपाईंको कारोबार सञ्चालनको लागि आवश्यक सबै उपकरणहरु उपलब्ध होउन् ।
जनशक्ति व्यवस्थापनः आवश्यकता अनुसार जनशक्तिको उपलब्धताको लागि दरखास्त आह्वान गरी सही पात्रलाई नियुक्त गर्नुहोस् ।

स्रोत व्यवस्थापनः

• ऋणः  व्यापार बढाउन ऋण पनि महत्वपूर्ण हुन्छ । यसकारण व्यापार ऋणको लागी बैंक वा वित्तीय संस्थाहरुलाई सम्पर्क गर्नुहोस् ।
  थप लगानीकर्ताहरूको खोजीः  यदि तपाईंको व्यवसायमा उच्च वृद्धि क्षमता छ र तपाईं एक्लैले लगानी जुटाउन सक्नुहुन्न भने थप लगानीकर्ताहरू वा उद्यम पूंजीपतिहरू खोज्नुहोस् । जसले तपाईंलाईअघी बढ्न सहयोग पुग्नेछ ।

९. ब्राण्डिङ एवं बजारीकरण

तपाईं आफ्ना लक्षित वर्ग सम्म पुग्न र आफ्नो उत्पादनको ब्राण्डिङ गर्न तयार हुनुहोस् । यसको लागि निश्चित मार्केटिङ रणनीति विकास गर्नुहोस् । यसको लागि अनलाइन र अफलाइन मार्केटिङ च्यानलहरू प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गर्न सक्नुहुनेछ । व्यवसाय गर्ने क्रममा कानुनी र नियामकीय व्यवस्था बारे समेत सुचुचित हुनु जरुरी रहन्छः

१०. थप सहयोग आवश्यक परेमा…………
यदि तपाईंलाई थप सहयोगको आवश्यकता प¥यो भने सम्बन्धित क्षेत्रका विज्ञहरुबाट सल्लाह सुझाव लिनुहोस् । यसको लागि वकिल, लेखापरीक्षक, लेखापाल, सरकारी कार्यालयका कर्मचारी एवं व्यापार सल्लाहकारहरूसँग परामर्श लिन सक्नुहुन्छ ।
नआत्तिनुहोस्, सफल व्यवसाय निर्माण गर्न समय, लगानी र प्रयास दुवै लाग्छ । चुनौतिहरू र अवरोधहरूको लागि तयार हुनुहोस्, तर आफ्नो सपनाहरूलाई नछोड्नुहोस् ।

व्यापार व्यवसायमा संलग्न हुनुपूर्व यी लिङ्कहरुमा पनि अवश्य क्लिक गर्नुहोस् ।
उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्रालय: https://moics.gov.np/np

वाणिज्य आपुर्ति तथा उपभोक्ता संरक्षण विभागः  https://doc.gov.np/

कम्पनी रजिष्ट्रारको कार्यालयः  https://ocr.gov.np/
आन्तरिक राजस्व विभागः  https://ird.gov.np/
नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघः https://fncci.org/

व्यवसायीले यी कुरामा पनि जानकारी हासिल गर्नुपर्छ ।

माइक्रो, साना र मझौला उद्यमहरू (MSMEs):

नेपालले माइक्रो, साना र मझौला उद्यमहरू (MSMEs) को लागि कर छुट, सहुलियत ऋण, र व्यवसाय विकास सेवाहरू सहित विभिन्न प्रोत्साहन र समर्थन कार्यक्रमहरू प्रदान गरिँदै आइएका छ। तपाईंले उद्योग, वाणिज्य, र आपूर्ति विभागको वेबसाइट मार्फत यी कार्यक्रमहरूको बारेमा जानकारी पाउन सक्नुहुन्छ ।

• वैदेशिक लगानी :  सरकारले नेपालमा विदेशी लगानीको स्वागत गर्दै लगानी लाइसेन्स प्राप्त गर्ने प्रक्रियालाई सरल बनाएको छ । तपाईंले नेपाल लगानी बोर्डको वेबसाइट https://ibn.gov.np/ बाट विदेशी लगानी नीति र प्रक्रियाहरू बारे थप जान्न सक्नुहुन्छ ।
• विशिष्ट उद्योग नियमहरू:तपाईंको व्यापार क्षेत्रको आधारमा, तपाईंले सान्दर्भिक नियामक निकायहरूबाट थप इजाजतपत्र र अनुमतिहरू प्राप्त गर्न आवश्यक पर्दछ । उदाहरणका लागि, पर्यटन व्यवसायले पर्यटन विभागमा दर्ता गर्नुपर्ने हुन सक्छ, जबकि खाद्य उत्पादन व्यवसायले खाद्य प्रविधि र गुणस्तर नियन्त्रण विभागबाट खाद्य सुरक्षा नियमहरूको पालना गर्नुपर्ने हुन सक्छ।

थप मार्गदर्शनका लागि स्रोतहरू:

• नेपालसँग विभिन्न क्षेत्रहरूमा स्टार्टअपहरूलाई समर्थन प्रदान गर्ने धेरै व्यवसायिक इन्क्यूबेटरहरू र एक्सेलेटरहरू छन्।यी संस्थाहरूले सल्लाह, प्रशिक्षण, नेटवर्किङ अवसरहरू, र सह-कार्य गर्ने ठाउँहरू पनि प्रस्ताव गर्न सक्छन्। केही उदाहरणहरू समावेश छन्:
  • काठमाडौं इनोभेसन ल्याब्स:https://kathmandulivinglabs.org/

व्यावसायिक संघसंस्थाहरू:

तपाईंको उद्योगसँग सम्बन्धित व्यावसायिक संघमा सामेल हुनाले बहुमूल्य स्रोतहरू, नेटवर्किङ अवसरहरू, र उद्योग ट्रेण्डहरूमा अद्यावधिक विवरण सहितका  डेटाहरु प्रदान गर्न सक्छन्।  जस्तै

• • नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघ (FNCCI)
  • नेपाल बिजनेस फोरम (NBF)
  • नेपाल उद्योग परिसंघ (CNI)
  • नेपाल चेम्बर अफ कमर्स