२०८३ मंसिर ७ आइतबार

Nov 22 2026 Sunday

  • २०८३ मंसिर ७ आइतबार

२०८३ मंसिर ७ आइतबार

कलाकारले स्वतन्त्र रुपमा काम गर्न पाउनुपर्छः राजन शाक्य

कलाकारले स्वतन्त्र रुपमा काम गर्न पाउनुपर्छः राजन शाक्य

राजन शाक्य (कलाकार), प्रबन्ध निर्देशक, कालचक्र ह्याण्डिक्राफ्ट

राजन शाक्य हस्तकला क्षेत्रमा परिचित उद्यमी हुन् । नेपाललाई विश्व बजारमा चिनाउने माध्यम हस्तकला बन्न सक्ने शाक्य बताउँछन् । हस्तकला क्षेत्रको आगामी सम्भावना राम्रो रहेको बताउँदै शाक्य नेपाली पहिचान बोकेको हस्तकलाको थप प्रवद्धन आवश्यक रहेको बताउँछन् । राजन मुख्यतः जडाउकला सम्बन्धी काम गर्ने व्यक्ति हुन् । उनले यो सीप आफ्नै दाईबाट हासिल गरेका हुन् । लकडाउन हुनुभन्दा पहिले सम्म १०–१२ व्यक्तिहरुलाई आफ्नो व्यवसायमा काममा लगाउन सफल उनी कोभिड–१९ ले नेपाली हस्तकला क्षेत्र पनि प्रभावित भएको बताउँछन् । शाक्य मूलतः जडाउकलामा संलग्न व्यक्ति हुन् । राजन आफूले उत्पादन गर्दै आएका सामानहरु मुख्यतः चिनियाँ बजारमा निर्यात गर्दै आएका छन् ।

प्रस्तुत छ कलाकार शाक्यको दृष्टिकोणमा आधारित यो सामाग्रीः

कलाको सम्मान हुनुपर्छ
कलाकार र कालिगढ राष्ट्रका सम्पत्ति हुन् । उनीहरुको सीप र कलामा हाम्रो पहिचान निर्भर रहन्छ । यसकारण कालिगढलाई स्वतन्त्र तवरले काम गर्ने अवसर सृजना गरिनुपर्छ । कालिगढलाई सन्तुष्ट बनाउन सकेमात्र हाम्रो कला संस्कृतिले अलग पहिचान स्थापना गर्न सक्छ । लगानी र कला प्रस्फुटन अलग कुरा हुन् । जोसँग लगानी गर्न सक्ने क्षमता छ, त्यसले हातमा सीप भएका व्यक्तिहरुलाई संगठित गर्न सक्छ । जोसँग सीप र कला छ, उसले स्वतन्त्र तवरले आफूमा भएको कला प्रस्फुटन गर्ने मौका पाउनुपर्छ । स्वतन्त्र र एकाग्र वातावरणमा नयाँ सृजना फक्रिने मौका मिल्छ । अहिले नेपालमा हस्तकला क्षेत्रको बजार पछिल्लो समय निकै नै विस्तार हुँदै आएको छ । यो हाम्रो लागि खुसीको कुरा हो ।

क्षमतावान् छन् नेपाली कालिगढ
नेपाली कालिगढहरु क्षमतावान् छन् । उनीहरुले अवसर पाएको खण्डमा अझ राम्रो प्रदर्शन गर्न सक्छन् । अहिले भने राम्रो प्रदर्शन गर्न सक्ने वातावरण कलाकारहरुलाई मिल्न सकेको छ्रैन । नेपालमा अहिले कालिगढ भन्दा व्यापारी छिटो फस्टाउने अवस्था छ । अहिले सम्म नेपालमा कालिगढले राम्रो पारिश्रमिक पनि पाउन सक्ने अवस्था समेत छैन । न त कालिगढको राम्रो पहिचान नै स्थापना हुन सकेको अवस्था छ । यस्तो अवस्थामा कला क्षेत्रलाई माथि उठाउन कलाकारलाई स्वतन्त्र रुपले काम गर्ने वातावरण बन्नु जरुरी छ । कलाकार अन्य कुरामा नअल्झिई आफ्नो क्षमताको पूर्ण उपयोगमा केन्द्रित हुनुपर्छ । त्यहीँ नै उनीहरुले बढी आनन्दको अनुभुति समेत गर्न पाउँछन् ।

जडाउ कलामा लगानी
जडाउ कला हस्तकला अन्तरगत विशिष्ट पहिचान बोकेको कला हो । पहिले तयार भइसकेको मुर्तिमा विभिन्न कलात्मक पत्थर एवं धातुहरु जडान गरेर मुर्तिलाई नयाँ स्वरुप दिने काम यस अन्तरगत गरिन्छ । यस कलामा संलग्न हुनको लागि लगानी भन्दा पनि सीप महत्वपूर्ण हुन्छ । साधारण लगानी र सामान्य उपकरणबाट समेत थोरै ठाउँमा यो काम शुरु गर्न सकिन्छ । जडाउ देख्दा साधारण देखिएपनि यो आफैंमा निकै वृहद क्षेत्र हो । यस कलामा धेरै किसिमका कामहरु हुने भएकोले ती कामहरु सम्बन्धित कलाको सीप भएको व्यक्तिबाट गराउनुपर्ने हुन्छ । यस कलामा निपुण बन्नको लागि बौद्धिकता र कलाको सम्मिश्रण आवश्यक पर्छ ।

बजार
अहिले सम्म नेपालमा उत्पादन हुने जडाउ कलाजन्य सामाग्रीहरु सबैजसो बाह्य बजारमा निर्यात हुने गरेका छन् । नेपाली बजारमा यी सामानहरु प्रयोगमा आउन नसक्नुमा यस सम्बन्धी जानकारी वा ज्ञान भएका व्यक्तिहरु न्यून हुनु एउटा पक्ष हो भने यी सामानहरु तुलनात्मक रुपमा महँगा हुनु पनि हो । राज्यले आफ्नो देशमा निर्माण हुने सीप र कलाजन्य सामाग्रीहरुको सम्मान र संरक्षणको नीति लिने हो भने स्वदेशमा पनि यी सामानहरुको बजार विस्तार हुन सक्ने अवस्था छ । आफ्नो देशका नागरिकहरुबाट बनेका यी सामानहरु सजावट वा उपहारको लागि प्रयोगमा ल्याउने तर्फ पनि राज्यको ध्यान जानु जरुरी छ ।

प्रविधि
अहिले हस्तकलाजन्य कार्य अन्तरगत पर्ने जडाउकला क्षेत्रमा पनि नयाँ प्रविधिहरु विकास भएका छन् । जसले गर्दा काम गर्न पहिले भन्दा सहज छ । तैपनि राम्रो डिजाइनमा उत्कृष्ट सामान उत्पादन गर्न भने कठिनाई छ । विश्व बजारमा निर्माण भएका अधिकांश ज्यावलहरु नेपाली बजारमा पनि भित्रिएका छन् ।

मुख्य समस्या
अहिले जडाउ कलामा संलग्न व्यक्तिहरु विस्तारै पलायन हुँदै गइरहेको अवस्था छ । जडाउ कला क्षेत्र विगतमा राम्रोसँग चल्दै आएको र सीपको सम्मान हुने क्षेत्रको रुपमा रहेको भएपनि अहिले भने त्यो अवस्था छैन । अहिले जडाउ कलाजन्य सामानहरु निर्माण गर्नको लागि आवश्यक पर्ने कच्चा पदार्थको गुणस्तर समेत खस्किएको छ । यस्ता कच्चा पदार्थहरुहरु कतिपय नक्कली समेत हुने गरेको कारण यसले समस्या सृजना हुने गरेको छ । विगतमा यस व्यवसायमा १–२ दशक पहिले सम्म शाक्य एवं बज्राचार्य समुदायहरु रहँदै आएका भएपनि अहिले भने यस क्षेत्रबाट उक्त समुदाय पलायन हुँदै गएको अवस्था छ ।

मुख्य कच्चा पदार्थ
सीप र मेहनतमा आधारित जडाउ कलाजन्य सामानहरु अधिकांश तामा र चाँदीबाट बन्ने गर्छन् । अर्डर आएको खण्डमा सुनबाट पनि जडाउकलाजन्य सामानहरु निर्माण गर्न सकिन्छ । पत्थर यस कार्यको लागि विशेष महत्वपूर्ण रहन्छ ।

जनशक्ति र तालिम
यस क्षेत्रमा दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्ने काम अर्को चुनौतीको रुपमा रहेको छ । व्यक्तिगत रुपमा यो तालिम सञ्चालन गर्न ठूलो लगानी आवश्यक पर्छ । सोहीकारण राज्य वा अन्य संघसंस्थाको सहयोग उपलब्ध हुन सकेको खण्डमा युवाहरुलाई यस सम्बन्धी सीप सिकाउन सकिन्छ ।

अन्त्यमा
बजार प्रवद्धन नै मुख्य समस्या हो । नेपालमा उत्पादन हुने सामानहरुको लागत तुलनात्मक रुपमा अलि बढी छ । नेपालबाट निर्यात हुने मुख्य बजार चीन हो । पछिल्लो समय यस्ता सामानहरु चीनले समेत उत्पादन शुरु गरेको छ । नेपालमा उत्पादन हुने यी सामानको कला राम्रो भएपनि ठूलो क्षमतामा तत्काल यी सामानहरु उत्पादन गर्न समस्या सृजना हुने गरेको छ । चीनमा यस्ता सामानहरु आवश्यकता बमोजिम तत्काल उत्पादन गर्न सकिने मेसिनहरु विकास भएका छन् । साथै हातकै उपयोगबाट समेत चीनमा यस्ता सामानहरु उत्पादन कार्य शुरु भएको छ ।

प्रतिक्रिया दिनुहोस्
थप समाचार

© 2026 All right reserved to सेताेघर मिडिया नेटवर्क प्रा लि  | Site By : Sobij