अविनाश शिलवाल, प्रमुख कार्यकारी अधिकृत, हाम्रो किसानपहिलाको पृथ्वीनारायण नगरपालिका अहिलेको गोरखा नगरपालिकामा जन्मेका अभिनास सिलवालले अर्थशास्त्र स्नाकोत्तर उपाधि हासिल गरेका छन् । त्यसपछि उनी विभिन्न व्यवसायमा आवद्ध हुँदै अहिले प्रभु ग्रुपको आशा लघुवित्तको पब्लिक डाइरेक्टर छन् । उनले शेयर बजारको पनि लामो अनुभव बटुलेका छन् । विश्वमा कोरोना फैलिनुभन्दा केही अगाडिदेखि कृषिकलाई पनि प्रविधिसँग जोड्नुपर्छ भनेर काम भइरहेको उनी बताउँछन् । त्यही क्रममा अप्रत्यासित रुपमा कोरोनाको प्रभाव बढ्नुभन्दा पहिला नै कृषिसम्बन्धी कार्यक्रमहरु सञ्चालन गरेको उनी बताउँछन् । उनी भन्छन्, ‘जब कोरोनाको प्रभाव बढ्न थाल्यो, त्यसबेला हाइजेनिक खानाहरु खानुपर्ने बेलामा बाहिर निस्कने अवस्था भएन । त्यसपछि त्यो वर्गलाई टार्गेट गरेर कार्यक्रमहरु अगाडि ल्यायौं । उनका अनुसार त्यसबेला उत्पादित कृषिजन्य खाद्यन्नहरु त्यसै सडेर नजाओस् भनेर सर्वसुलभ मूल्यमा उपभोक्ता समक्ष पुर्याएका थिए । अबको समयसँगै मुनाफासहित व्यवसाय अगाडि अभियान रहेको उनको भनाइ छ ।
लगानी कहाँबाट भयो ?
लगानीको स्रोतको कुरामा उनी भन्छन्, ‘लगानीकै कुरा गर्दा केही आफ्नो पुँजी र केही प्रभु बैंकको रहेको छ ।’ दुवै गरेर उनले झन्डै एक करोडमाथि लगानी गरेका छन् । त्यो पुँजी व्यवसायसँगै यातायातलगायतका साधनमा गरेका छन् ।
यति ठूलो लगानी गरेर कसरी जोखिम उठाउनुभयो ?
लगानीमा जोखिम बहन गर्ने आँट मलाई सेयर बजारमा लगानी गरेर आएको हो । त्यसबाट मलाई ‘आफ्नो सम्पत्ति व्यवस्थापन नभइकन अर्काको सम्पत्ति व्यवस्थापन गर्न सकिँदैन भन्ने अनुभव भयो’, उनी बताउँछन् । तर, राजनीतिक उत्तरचढावले आर्थिक, सामाजिक रुपमा दुरगामी असर पार्न सक्ने उनको दावी छ । अहिले यसको प्रभाव आर्थिक क्षेत्रमा देखिएपनि पछि विभिन्न क्षेत्रमा देखिन्छ, उनी भन्छन् । कोरोनाको प्रभावले पनि देशमा आर्थिक चुनौति थपेकोप्रति चिन्ता व्यक्त गर्दछन् । जसरी पहिलादेखि हाम्रो देशलाई ‘कृषि प्रधान’ भनिन्थ्यो । कोरोनाले पनि अहिलेपनि ‘तिमीहरुको भविष्य कृषिमै छ’ भनेर दिएको उनको ठम्याई छ । ‘कृषिले नै तिमीहरुलाई आत्मनिर्भर बनाउँछ र त्यसैमा भविष्य छ’ भन्ने स्पष्ट सन्देश भएको उनको दावी छ ।
नेपालको कृषि क्षेत्र ओझेलमा पर्नुको कारण के हुन सक्छन् ?
नेपालको परिप्रेक्ष्यमा कृषिको कुरा गर्नुपर्दा ऊखु किसानहरुले ‘मलाई मेरो पैसा चाहियो’ भन्दा अनाहकमा ज्यान गुमाउनुपर्ने अवस्था छ । जसले राज्यलाई ‘मेरो पैसा उठाइ दे’ भन्दा काठमाडौंंको चिसो छिडिमा ज्यान गुमाएको अवस्था सबैले देखेकै छन् । खेतीको सिजनमा किसान मल, बिउ, सिंचाईं पाउँदैन । अर्को बल्लतल्ल उत्पादन गरिसकेपछि त्यसको उचित मूल्यको बजार पाउँदैन । जस्तो सरकारले केही वस्तुहरुको न्यूनतम मूल्य तोकिदिएको छ । तर, लगानीको हिसावमा त्यो उचित छैन । जस्तो धान लगायत केही सरकारले न्यूनतम मूल्य तोकिदिएको छ । जस्तो तरकारी, दुध, फलफूललगायतमा समर्थन मूल्य छैन । राज्यले कृषिमा लगानी गर्ने भने पनि वास्तविक कृषिको पहुँचमा त्यो कुरा पुग्न सकेको छैन । यिनै विषय ठूलो समस्याको रुपमा देखा परेको छ । कृषिलाई लागतको हिसावमा नाफाको ग्यारेन्टी हुनसकेको उनी बताउँछन् ।
कृषिलाई प्रविधिमैत्री कसरी बनाउने ?
बाल्यकालदेखि कृषकको कोखमा जन्मिएपछि त्यसप्रति सामिप्यता हुन्छ । ‘मेरो त घरपरिवार नै कृषिसँग नजिक भएकोले कृषकको समस्या देखेको छु ।’ उनी थप्छन्, ‘फेरि काठमाडौं आइसकेपछि कृषकको छोरा भए पनि आफू त्यसको उपभोक्ता भएँ । बुबाले धादिङमा टमाटर १० रुपैयाँमा बेच्नुहुन्छ । म छोराले त्यही टमाटर ५० रुपैयाँमा किनिरहेको हुन्छु, उनले आफ् भोगाई यसरी बताए । उनी थप्छन्, ‘न मेरो बुबाले उचित मूल्य पाउनुभएको छ, न मैले काठमाडौंमा उचित मूल्यमा उपभोग गर्न पाएको छु,’ उनको अनुभव यसरी बताउँछन् । कृषक बुबा आफूबीचको बजार मूल्यको खाडल पुर्न उनले ‘सेफ फुर्ड अलाइन्स’ भनेर ३० जना कृषकको समूह बनाएका छन् । त्यसलाई परिपूर्ति गर्नको लागि विभिन्न नयाँ कृषकहरुलाई समेटेका छन् । ती किसानहरुले उत्पादन गरेको तरकारी तथा फलफुलको लागि ‘सेफ फुड’ भनेर समूह बनाएका छन् । त्यो किन बनाएको भने ‘अर्गानिक’ मात्रै भन्दा कतिपय मिसावट पनि हुन सक्छ । त्यसले ठगी गरेको जस्तो हुने भएकाले ‘अर्गानिक’ नभेर ‘सेफ फुड’ भनेर बनाइएको बताउँछन् । मान्छेलाई नर्मलबाट ‘अर्गानिक’मा लान गाह्रो हुन्छ । त्यसैले बिसादियुक्तबाट कमविसादीयुक्तमा लान सजिलो हुने उनको दावी छ । सेफ फुड अलाइन्स अन्तर्गत किसानहरुलाई भेला गरेर यति मात्रै विषादी प्रयोग गर भनेर मापदण्ड तोक्ने काम गरेका छौं ।
साधारण मान्छेले पनि अपनत्व फिल गर्न सकोस् भनेर यस्तो नाम जुराएका हौं । किसान छ भने किसान मात्रै राख्ने के हो के ? अनलाइन पत्रिका हो कि । त्यसैले मैले सबै किसानलाई मेरो भन्ने भावना जाग्रित होस् भनेर यस्तो नाम राख्न पुगेको हुँ ।
नेपालको परिप्रेक्षमा कुरा गर्नुपर्दा कृषि क्षेत्रमा कोल्ड स्टोरको व्यवस्था महत्वपूर्ण मानिएको छ । कुहिएर नष्ट हुने वस्तुहरुको बचावटको लागि कोल्ड स्टर नभइनहुने कुरा हो । राज्यले जहाँ विद्युत्को सुविधा छैन त्यहाँ कोल्ड स्टोर बनाएको अवस्था छ । नेपालमा अहिले पनि राज्यले बनाएका करिब ८० प्रतिशत कोल्ड स्टोरहरु प्रयोगबिहीन भएर थन्किएका छन् । जहाँ भूगोलको आवश्यकतालाई नहेरी कोल्ड स्टोरहरु बनाइएका ती प्रयोग बिहीन अवस्थामा छन् । जहाँ धेरै उत्पादन छ, त्यहाँ कोल्ड स्टोरहरु छैनन् । जहाँ छैन त्यहाँ ठूला–ठूला कोल्ड स्टोरहरु बनाइएका छन् । त्यसकारण किसानले उत्पादन गरेको ठाउँमा उपयुक्त कोल्ड स्टोरको व्यवस्था होस् । ती उत्पादित वस्तुहरु बेचेको बापतको पैसा दिन किसानले आफ्नो कार्य क्षेत्र छोडेर आउनु नपरोस् ।
हाम्रो पछिल्लो उद्देश्य भनेको किसानलाई प्रविधिको उपयोग गराउन सहज होस् । उनी थप्छन्, ‘हामीसँग जोडिएका किसानले काउली लगाए भने उनीहरुको वर्षभरिको काउलीको मूल्य निर्धारण गर्दछौँ । कृषिजन्य उत्पादनको लागत क्याल्कुलेसन हुनुपर्छ पहिला । उनी भन्छन्, ‘हाम्रो कोल्ड स्टोरेजबाट म्यानेजमेन्ट भयो भने सस्तो र महंगो मूल्यबीचको फ्युजन निकाल्न सकिन्छ । त्यो भयो भने किसानलाई कुनै सिजनमा पनि मार पर्दैन । खासमा हाम्रो अन्तिम उद्देश्य भनेको आफ्नो उत्पादन किसानले तोक्न पाउनुपर्छ भन्ने हो । त्यो भने मात्रै ‘मेरी किसान’ सहायक सपोर्टको रुपमा रहन्छ ।
नेपाल अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड कृषि क्षेत्र हो भनेर कसरी विश्लेषण गर्न सकिन्छ ?
यसको लागि कोरोनाको बेलालाई हेर्दा पनि हुन्छ । जस्तो कोभिडको कारणले सम्पूर्ण व्यवसाय धरापमा परेको बेला पनि कृषि क्षेत्र कोसेढुंगा सावित भयो । प्रकोपको बेला विदेशमै पनि सबैभन्दा बढी डर नेपालीलाई हुन्छ । किन त्यसको कारणले रोजगारी गुम्ने हो कि भनेर । कृषि क्षेत्रलाई हेर्ने हो भने विश्वमा धेरै उर्बर जमिन नेपालमा पाइन्छ । किन कतिपय विदेशी मुलुक जमीनको अभाव छ । जमिन भइहाले पनि खेतियोग्य जमीन छैन । जस्तै इजरायलमै पनि जमीनको खाँचो हुन थालेपछि वालहरुमा पनि खेती गरेको पाइन्छ । हामीसँग यति धेरै जमिन बाँझो बसेको छ कि कल्पनै गर्न सकिँदैन । ती बाँझो जग्गामा अर्गानिक उत्पादन गर्न सकिन्छ । पछिल्लो समय विश्वको ध्यान अर्गानिकतिर ध्यान बढिरहेको छ । भारतकै कुरा गर्ने हो भने सिक्किमले आफूलाई अर्गानिकको रुपमा घोषणा गरेको छ । किन भने विश्वका मान्छेहरुमा अर्गानिक खानाप्रति मोह बढ्नै गएको छ । त्यसको कारण मान्छेमा खाद्यप्रति चेतना बढ्दै गएको छ । दुई ठूला मुलुकमा त्यति धेरै जनसंख्या छ । त्यसलाई हामीले हिमालय अर्गानिक फुड सप्लाइ गर्न सकियो भने त्यो ठूलो आयस्रोत केही हुँदैन । त्यसले युवाहरुलाई रोजगारीको सिर्जना पनि गर्दछ । नेपालमा पनि वेरोजगार युवाहरु छन् तिनलाई आत्म निर्भर बनाउने प्रमुख क्षेत्र भनेको कृषि नै हो । अर्को निर्यातजन्य नगदे बाली जस्तो चिया, कफि, अलैंचीलगायतबाट पनि ठूलो धन राशी आर्जन गर्न सकिन्छ ।
रोजगारीको लागि विदेसिने युवा, युवतीलाई के भन्नुहुन्छ ?
विदेश जानु आफैमा नराम्रो कुरा होइन । तर, त्यहाँ गइसकेपछि सीप सिकेर आउनुपर्याे । त्यसमा कसैले प्रविधि सिकेर आउनुपर्याे, कसैले पुँजी लिएर आउनुपर्याे । यी दुईको फ्युजनबाट कृषि र प्रविधिलाई जोड्न सक्नुपर्याे । अर्को धेरैजसो पत्रपत्रिकाहरुले खाली राजनीतिक कुरालाई मात्रै प्रमुखता दिएको पाइन्छ । जस्तो कृषि क्षेत्रको समस्यालाई किसानको मात्रै समस्याको रुपमा लिइएको छ । किसानले उत्पादन गर्ने अन्नसँग हाम्रो यति ठूलो सम्बन्ध त्यो कुरा हामीले बुझेनौं । बेलामा मल, बीउ, सिंचाई अभाव कृषि उत्पादन घट्दा किसानको मात्रै समस्या हो भनेर बुझ्यौं । जबकि प्रशस्त मात्रामा कृषि उत्पादन हुँदा बजारमा खाद्य संकटमा जोगिन्छ भन्ने कुरा हामीले बिर्सिएका छौं । किन भने मल, बीऊ, सिंचाइ, किटनासकको कुरा आउँछ । खाली त्यसलाई किसानको समस्याको रुपमा मात्रै हेरिन्छ । यसमा राज्यको सबैभन्दा कमजोरी छ । किसानको समस्यालाई चाहीं उसको आम्दानीको रुपमा मात्रै हेरिन्छ । त्यो ठूलो समस्या हो । किन भने कृषि क्षेत्रको विकास भयो भने सबै क्षेत्रको विकास हुन्छ । हाम्रा धेरै उद्योगधन्दाहरु कृषिसँग सम्बन्धित छन् । त्यसैले पत्रकारहरुले कलम चलाउँदा पनि कृषि क्षेत्रलाई अलि बढी जोड दिनुपर्छ ।
यसमा सुधार ल्याउन के गर्नुपर्ला ?
कृषि क्षेत्र सुधारका लागि केन्द्रीय सरकारमातहत नभइ स्थानीय र प्रदेश सरकारले पनि ध्यान दिनुपर्छ । यसको वृत्तिविकासको लागि स्थानीय, प्रदेश र संघीय तिनैवटा सरकारले ध्यान पर्छ । यसको लागि कुहिनबाट जोगाउन भण्डारणको व्यवस्था हुनुपर्छ । किसान बजारलाई जोड्नलाई सरकार आफैले बाटो खुल्ला गरिदिनुपर्छ । यहाँ व्यवसायिक किसानहरु नभएर त्यस्तो खालको जागरुकता पनि छैन । अर्को तर्फ सरकारको तर्फबाट एउटा समयमा राज्यको भूमिका निर्वाह गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ । किन भने किसान सरकारसँग पहुँच हुन तिनै तहको सरकारको कोअडिनेसन हुन जरुरी छ । यी तीन तहका सरकारले आ–आफ्नो ढंगले काम गर्दा कृषि क्षेत्रमा आउटपुट निस्किएन ।
किसाले मूल्य तिरेर पनि मल नपाउनुको कारण के होला ?
यो त सरासर सरकारको अक्षमता हो । यहाँ कुनै पनि सरकारले एक त कृषि क्षेत्रलाई हल्लका रुपमा लिएको अवस्था छ । यहाँ जुनसुकै दलको सरकार आउँदा पनि बारबार त्यो समस्या देखिएको छ । एउटा पार्टीको सरकार हुँदा मात्रै देखिएको समस्या होइन । हरेक पार्टीको सरकार आउँदा हरेक वर्ष नै यो समस्या देखिइरहेको छ । देशको आयस्रोतको केन्द्रमा रहेको कृषि क्षेत्रलाई वर्षैपिच्छे समस्या ग्रस्त हुँदा पनि संवेदनशील ढंगले नहेर्नु नेतृत्वको नालायकीपन हो । त्यो चाहे सरकार प्रमुखको होस् या प्रशासनको होस् । यो चाहीं कृषकप्रतिको हेपाहा प्रवृत्ति र गैरजिम्मेवार पन नै हो ।
तपाईंले तरकारीहरु कहाँकहाँबाट आयात गर्नुहुन्छ ?
सितापाइला, कृषिपुरको भत्केको पाटी र गोदावरी इँटाचोकबाट । त्यस्तै सागहरुकधो परिकारहरु भत्तपुरबाट आयात गरिन्छ । फलफूलहरु सिजन हेरेर हुन्छ । जस्तो अहिले हाम्रोमा दोलखाबाट किबी, गोरखाबाट सुन्तला, सिन्धुलीबाट जुनार ल्याइराखेका छौं । जुम्लाको स्याउको सिजनमा त्यो ल्याउँछौं । नेपालको विकासको मेरुदण्ड नै कृषि क्षेत्र हो । कृषि क्षेत्रको विकास सबै क्षेत्रको विकास हो । कृषकहरु यो क्षेत्रमा रहे भने मात्रै कृषि उत्पादन हुने हो । किन भने उनीहरुलाई भनेजस्तो आयआम्दानी भएन भने वाध्य भएर पलान हुनुपर्छ । कृषिहरु पलायन भए भने कृषि उत्पादनको कल्पना गर्न सकिँदैन । कृषकहरु पलान भएपछि नेपालमा उत्पादन हुँदैन । त्यो भएपछि भारतबाट तरकारीहरु ल्याउनुपर्ने हुन्छ । त्यसले व्यापार घाटा थप बढाउँछ । त्यसरी बाहिरबाट आउने तरकारीहरु गुणस्तर हिन र विषाधियुक्त चिजहरु आउँछ त्यसले हाम्रो मानव स्वास्थ्यमा ठूलो असर पार्छ । जसको असर हामीलाई मात्र नभएर भावी पुस्तासम्म रहन्छ ।
© 2026 All right reserved to सेताेघर मिडिया नेटवर्क प्रा लि | Site By : Sobij