
निर्माण व्यवसायमा आफ्नाे प्रत्यक्ष संलग्तता
वि.सं २०३८ सालबाट विष्णुभाई निर्माण क्षेत्रमा प्रत्यक्ष रुपमा संलग्न भएका हुन् । आफू २०४६ सालदेखि पूर्ण रुपमा निर्माण व्यवसायी नै बनेको श्रेष्ठ बताउँछन् । निर्माण व्यवसायीहरुको नेतृत्व गर्ने क्रममा वि.सं २०७५ सालमा उनलाई नेपाल निर्माण व्यवसायी महासंघको अध्यक्ष हुने अवसर प्राप्त भयो ।
निर्माण क्षेत्रको सुधारका लागि निरन्तर पहल
आफू निर्माण क्षेत्रमा संलग्न भएसँगै यस क्षेत्र भित्रका राम्रा पक्षलाई अनुसरण गर्दै नराम्रा पक्षलाई सुधारको लागि निरन्तर पहल गर्दै आइरहेको श्रेष्ठ बताउँछन् । विगतमा निर्माण क्षेत्रमा विभिन्न विकृति एवं विसङ्गतिहरु रहँदै आएकोमा ती विकृतिहरुलाई हटाई निर्माण क्षेत्रलाई स्वच्छ, मर्यादित र पारदर्शी बनाउने योजना बमोजिम आफूले निरन्तर काम गरेको श्रेष्ठको धारणा छ ।
वैज्ञानिक र समय सापेक्ष नीतिको आवश्यकता
‘जबसम्म देशमा वैज्ञानिक, समयसापेक्ष र व्यवसायमैत्री निर्माण नीति लागु हुँदैन तबसम्म निर्माण व्यवसायीहरु पनि मजबुत बन्न सक्दैनन् । साथै, गुणात्मक काम पनि हुन सक्दैन । जसले गर्दा देशले भौतिक पुनर्संरचना एवं पूर्वाधार निर्माणको काम हुन सक्दैन । निर्माण सम्बन्धी उचित नीति बन्न नसकेको कुरा वि.सं २०६३ मा आएको निर्माण व्यवसाय नियमावली समय–समयमा संसोधन भइरहनुले पनि पुष्टि गर्छ । अहिले सम्म आइपुग्दा उक्त नियमावलीको ११औं १२औं संसोधनसम्म भइसकेको स्थिति छ । यसरी पटक–पटक निर्माण नीतिहरु परिवर्तन भइरहँदा पनि समयसापेक्ष, प्रभावकारी, वैज्ञानिक र निर्माणमैत्री हुन नसकेको स्थिति छ । त्यसकारण यसभित्र सुधार गर्नुपर्ने धेरै कामहरु छन्’ श्रेष्ठको धारणा छ ।

निर्माणः राष्ट्रिय समृद्धिसँग प्रत्यक्ष जोडिएको क्षेत्र
निर्माण क्षेत्र राष्ट्रिय समृद्धिसँग प्रत्यक्ष जोडिएको क्षेत्र हो । यो क्षेत्रलाई राम्रोसँग अगाडि अघी बढाउन सकियो भने मात्र देश समृद्ध बन्ने हो । यो पेशा मर्यादित र सम्मानित भयो भने मात्रै देशका भौतिक संरचनाहरु गुणस्तरीय बन्न सक्छन् । अहिलेको स्थिति भने निर्माण कामलाई राम्रोसँच चलायमान बनाउन सकिने किसिमको छैन । अहिले निर्माण क्षेत्रमा धेरै कामहरु अड्किरहेका छन् ।यी वाधाव्यवधानहरुलाई सुधार गर्नको लागि उपयुक्त नीतिनियमको आवश्यकता छ ।
कता जाँदैछ हाम्रो अवस्था ?
वि.सं २०३५ सालतिर हामी पोखरा हामी चार घण्टामा पुग्थ्यौं । त्यतिबेला ४ घण्टामा पार हुने दुरी पार गर्न अहिले हामीलाई १० घण्टा लागिरहेको छ ।’ त्यसलाई विचार गर्दा अहिले हाम्रो ६ घण्टाको अतिरिक्त समय खेर गइरहेको छ । त्यसमा मेरो मान्यता भनेको हामीलाई पोखरा पुग्नको लागि दुई घण्टाभन्दा बढी नलागोस् भन्ने रहन्छ । त्यसैगरी विराटनगर तीन घण्टामा पुग्न सकिने गरी हाम्रा भौतिक संरचनाहरु निर्माण हुनुपर्छ । यस्तो स्थिति सृजना भएपछि मात्रै देशले आर्थिक विकासमा फड्को मार्न सक्छ । अनि मात्र देश आर्थिक समृद्धिको यात्रा तय गर्न सक्छ । परिणामस्वरुप हामी एउटा सुविधासम्पन्न समृद्ध देशका नागरिक बन्न सक्छौं । म यस्तो स्थिति सृजना हुनुपर्छ भन्ने दीर्घकालीन सोचका साथ अगाडि बढेको छु ।
निर्माण क्षेत्रका समस्याहरु
निर्माण व्यवसाय जति बाहिरबाट हेर्दा सजिलो जस्तो देखिउपछि गहिराईबाट अनुभव गर्दा यो अत्यन्तै जटिल व्यवसाय हो । यसका आफ्नै व्यावसायिक कानुन, नियम र सीमाहरु छन् । हामी सबैले त्यसको परिधिभित्र रहेर बढो संयमतासाथ सोच, विचार गरेर काम गर्नुपर्छ । जब हामीले एउटा कामको ठेक्का पाउँछौं त्यसको हामीले दातासँग सम्झौता गरेका हुन्छौं । त्यो पाउने पक्ष र दिने पक्षबीच सम्झौता गरेका हुन्छौं । अहिले ठेक्कापट्टा एग्रिमेन्ट गर्दा एकपक्षीय रुपमा भइरहेको छ । जसले गर्दा निर्माण पक्ष एकदमै कमजोर हुँदै गएको छ । तर, विश्वको परिप्रेक्ष्यमा हेर्दा ‘फिडिक निर्माण नीति’ भन्ने हुन्छ । त्यो फिडिक निर्माण नीतिले के भन्छ भने, ‘काम गर्ने र गराउने दुवै बराबर हुन्’ भनेर निर्माणसम्बन्धी कानुन बनाइदिएको हुन्छ । त्यसअनुसार काम दिने र काम गर्नेले त्यसको अधिनमा रहेर काम गरेका हुन्छन् । तर हाम्रो देशको परिप्रेक्ष्यमा त्यो नियम लागु गरिएको छैन । जसले गर्दा निर्माण व्यवसायीहरु दिनप्रतिदिन कामजोर बन्दै गएका छन् । अहिले नियामक निकायले पनि सधैं निर्माण व्यवसायीहरुलाई एकदमै हेपाहा दृष्टिले व्यवहार गर्दै आइरहेको छ । सरकारी पक्षले नै यसरी निर्माण व्यवसायीलाई एकदमै पेलेर जाने स्थिति भएपछि हाम्रा भौतिक संरचनाहरु गुणस्तरीय र दीर्घकालीन हुन सकेका छैनन् । भौतिक संरचनाहरु राम्रो र भरपर्दो हुनेगरी सरकारले नीतिगत व्यवस्था नगर्ने अनि कमजोर भौतिक संरचना निर्माणको सम्पूर्ण दोष एकलौटी रुपमा व्यवसायीहरुलाई मात्रै लगाउने र आफू पन्छिने बानीको विकास भएको छ । त्यसले निर्माण पक्ष रोगी हुँदै गएको छ । यसरी रोगले ग्रस्त भएको निर्माण व्यवसायबाट राम्रो कामको अपेक्षा सरकार र जनताले गर्न पाउँदैनन् । यसकारण सबै पक्ष जिम्मेवार भई निर्माण काम अगाडि बढाउने हो भने मात्रै हामीले कल्पना गरेजस्तै २-३ घण्टामा पोखरा पुगिने र ४-५ घण्टामा विराटनगर पुगिने अवधारणा परिपूर्ति हुन्छ । त्यो गुणस्तरको भौतिक पूर्वाधार निर्माण भयो भने मात्रै देशले नयाँ दिशानिर्देश गर्दछ र मुलुक समृद्धितिर अगाडि बढ्छ ।

निर्माण क्षेत्रमा राज्यको भूमिका
मुलुकमा जति आर्थिक समृद्धिका कुराहरु आउँछन्, त्यसमा निर्माण क्षेत्र प्रत्यक्ष रुपमा जोडिने गर्छ । जस्तो जुम्लामा उत्पादन भएको स्याउ विश्वमा उत्कृष्ट ठहरिएको छ । यदि त्यो स्याऊ उत्कृष्ट हो भने त्यसलाई विश्वबजारमा पुर्याउन त बाटो नै चाहिन्छ । त्यो बाटो बनाउने काम निर्माण व्यवसायीको हो । बाटो बनाउन योजना तर्जुमा गर्ने, बजेट जुटाउने काम नेपाल सरकारको हो । त्यसको लागि नेपाल सरकारले यो बनाऊ, यसरी बनाउ भनेर राम्रो नीति बनाइदिनुपर्छ । निर्माणकर्मीहरुले पनि सरकारको नीति, नियम र परिधिमा रहेर समयमा गुणात्मक काम गरिदिनुपर्छ । जसको माध्यमबाट जुम्लाको स्याउ काठमाडौंमा आउँछ । त्यसपछि विश्वबजारमा निर्यात हुन सक्छ । त्यति भयो भने मात्रै देशमा समृद्धि आउँछ । त्यसैकारण निर्माण नीति स्वच्छ, पारदर्शी, निर्माणमैत्री र वैज्ञानिक हुनुपर्छ भनेर मैले भन्दै आएको हुँ । काम बिग्रिएपछि एकलौटी ढंगले निर्माण कम्पनीलाई गाली गर्नुभन्दा सरकारी पक्ष, निर्माण पक्ष र उपभोक्ता सबैले सहयोगात्मक भावना सहित अगाडि बढ्नुपर्छ । यसरी निर्माण क्षेत्रलाई सबैले सहयोग गरेर अगाडि बढ्ने हो भने बीस वर्षमा आउने समृद्धि पाँचै वर्षमा आउँछ । अन्यथा धेरै गाह्रो छ ।
अबको आवश्यकता बनेको सुरुङमार्ग
भौगोलिक दृष्टिले हाम्रो देश अग्ला डाँडा, खोल्सा, पहाड, भीर, पाखाले भरिएको छ । यस्तो ठाउँमा सडक निर्माण गर्न धेरै खर्चालु पनि हुन्छ, ढिला पनि हुन्छ । रुख, बोटविरुवा पनि धेरै मास्नुपर्ने हुन्छ । यसरी भीर, पाखा, डाँडामा घुमाउरो बाटो बनाएर सबै चिजको खर्च बढाउनुभन्दा डाँडाकाँडा छेँडेर सुरुङ बनाइयो भने समय, तेल, वनजंगल, पानीका मुहान सबैको बचत हुन सक्छ । अहिले सम्म नेपालमा खासै सुरुङको प्रविधि अगाडि बढेको छैन । त्यसलाई विदेशबाट सिकेर नेपालमा भित्र्याउनुपर्छ । अब सडक फराकिलो बनाएर छिटो पुगिँदैन । त्यसको लागि छिटोभन्दा छिटो सुरुङ मार्गको अवधारणा ल्याउनुपर्छ । अनि मात्रै द्रुत गतिका फास्ट ट्र्याक बनाउन सकिन्छ । सुरुङमार्गलाई अगाडि बढाएपछि मात्रै नेपालमा उत्पादित कृषिजन्य वस्तु, अन्य उत्पादनमुलक वस्तुहरु छिटोछरितो ढंगले बजारमा पुर्याउन सकिन्छ । यसले किसानदेखि उद्योगी, व्यवसायहरु पनि समृद्ध बन्छन् । मुलुकमा राजश्वको दायरा पनि बढ्छ ।
निर्माणका क्रममा आरोहअवरोह
मैले २०३८ सालबाट यो पेशामा हात हालेको हुँ । यहाँसम्म आइपुग्दा मैले यस पटक आरोहअवरोहहरु पार गरिसकेको छु । मैले गरेका काम मध्ये २०५० सालमा सर्लाही जिल्लामा ‘सुधामा’ ब्यारेजको निर्माण एउटा हो । जुन त्यतिबेला ७ करोडको लागतमा उक्त ब्यारेज बनाइएको थियो । उक्त काम गर्दा सरकारले गरेका स्टिमेटहरु सबै फेल भए । त्यहाँको भूगोलको अध्ययन गर्दा सात मिटर जीमन मुनिबाट खन्नुपर्ने रहेछ । स्टिमेट डिजाइनमा जानेहरुले जमीनको सतहभन्दा सात मिटर तलबाट डिजाइन गर्नुपर्नेमा नदीको लेभलबाटै डिजाइनको स्टिमेट गर्नुभएछ । काम गर्ने क्रममा हामीले खन्दै काम गर्दै गयौं । यसरी दुई वर्षसम्म लगातार मेहनतका साथ काम गर्दा पनि स्टिमेट गलत भएका कारण हामी फेल भयौं । त्यसपछि हामीहरुले नेपाल सरकारलाई तपाईंहरुले गरेको गलत स्टिमेटका कारण हामी फेल भयौं भने गुहार माग्यौं । त्यसको लागि छानविन गर्न आयोग नै गठन भयो । त्यसबाट डिजाइन गलत भएको पुष्टि भयो । त्यसपछि उहाँहरुले तपाईंहरु यो काम जसरी पनि पूरा गर्नुहोस् । त्यसको लागि हामी डिजाइन परिवर्तन गरिदिन्छौं भनेर डिजाइन परिवर्तन गर्न तयार हुनुभयो ।
त्यसपछि हामीले भारतको कलकत्तामा गएर आवश्यक टेक्नोलोजी ल्याएर काम पूरा गर्यौं । जुन टेक्नोलोजी नेपालमा त्यस समयमा ल्याएको पहिलो टेक्नोलोजी थियो । जब नयाँ डिजाइन बनाइएपछि मन्त्रालयले त्यो डिजाइन अनुसार काम पूरा गर्नुहोस् । त्यो अनुसारको भुक्तानी काम पुरा हुनासाथ दिन्छौं भनिएको थियो । पछि काम पूरा भइसकेपछि पनि हामीलाई सरकारद्वारा भुक्तानी नै दिइएन । त्यो डिजाइन पास हुँदा सूर्यनारायण उपाध्याय सचिव हुनुहुन्थ्यो । हाम्रो काम पुरा नहुँदै उहाँको कार्यकाल सकियो । त्यसपछि डा.द्वारिकानाथ ढुंगेल सचिव बनेर आउनुभयो । उहाँले हाम्रो काम देखेपछि ‘तपाईंहरुले कसैले गर्न नसक्ने काम गर्नुभएकोमा धेरै–धेरै धन्यवाद । यो काम हेर्दा तपाईंहरुलाई थप भुक्तानी दिनुपर्ने भयो । त्यो दिँदा मलाई धेरै अप्ठ्याराहरु आइपर्दछ’ भनेर हामीलाई एक वर्षसम्म झुलाउनुभयो । त्यसपछि हामीले आफ्ना सामानहरुसमेत बेचबिखन गरेर मजदुरदेखि विभिन्न सामानको भुक्तानी गर्यौं । पछि फेरि माग्न जाँदा उहाँहरुले यो भुक्तानीको लागि तपाईंहरु मुद्दामा जानुहोस् भन्नुभयो । त्यसपछि चार वर्षसम्म मुद्दा लडेर हामीले जित्यौं । वि.सं २०५१ सालदेखि २०५४ सालसम्म मुद्दा लडेर १ करोड ३ लाख रुपैयाँ भुक्तानी पाएका थियौं । त्यसले हामीलाई परेको घाटामा केही राहत मिलेको थियो । जुन मेरो जिन्दगीको सबैभन्दा अविष्मरणीय क्षण बनेको छ ।
काम गर्दाका अनुभवहरु
जोखिमपूर्ण काम गरेपछि धेरै दुःखकष्टहरु आइपर्दा रहेछन् । तर, कामको सिलसिलामा आइपरेका दुःखबाट आत्तिइहाल्नु चाहीं हुँदैन । त्यो मलाई राम्रोसँग थाहा थियो । त्यसलाई यही मान्यतालाई अनुसरण गरेर अगाडि बढ्दै आएँ । र, आज जिन्दगीको यो मोडसम्म आइपुग्न पनि तिनै चुनौतिपूर्ण कामले परिपक्व बनाएको हो जस्तो लाग्छ । काम गर्ने क्रममा आइपरेका सुखदुःखको प्रवाह नगरी निरन्तर रुपमा अगाडि बढेकै कारण आज मैले आफूले पनि केही आर्जन गरेको छु र देशलाई पनि केही दिएको छु जस्तो लाग्छ । मेरो बलबुताले भ्याएसम्म गुणात्मक नै काम गरेको छु जस्तो लाग्छ । २०७२ सालको भूकम्पले क्षतविक्षत बनाएको सिन्धुपलाञ्चोक जिल्लामा करिब २५-३० वटा विद्यालयहरु हामीले पुनःनिर्माण गरेका छौं । ती विद्यालयहरु सबै राम्रा छन् । स्टिमेट गरेकोभन्दा धेरै राम्रो बनाएको छु । यो संसारमा पैसा मात्रै केही होइन । तर, आफूले गरेको कामबाट सन्तुष्ट हुन सकियो भने त्यसले जिन्दगीमा सकारात्मक उर्जा ल्याउँदोरहेछ । त्यो सन्तुष्टि मैले प्राप्त गरेको छु । सिन्धुपाल्चोकमा मैले जति भवनहरु बनाएको छु, ती सबै गुणात्मक छन् । त्यो नै मेरो जिन्दगीको ठूलो उपलब्धि हो ।
आत्मनिर्भर हुनको लागि निर्माण क्षेत्रलाई बलियो बनाउँ
दक्ष निर्माणकर्मी भनेको देशको गतिलो सम्पत्ति हो । मेरो बुझाईमा देश समृद्ध बन्न पहिलो महत्वपूर्ण क्षेत्र निर्माण हो, त्यसपछि कृषि आउँछ । यदि कृषिजन्य उत्पादनहरु एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा पुर्याउन यातायातको सुविधा भएन भने त्यो उपज त्यसै नष्ट हुन्छ । त्यसरी निर्माण, कृषिलगायत सबै धेरै बलियो भएर अगाडि बढे भने मात्र देश आत्मनिर्भर, सुखी, सम्पन्न र समृद्ध हुन सक्छ । यसरी निर्माण क्षेत्र बलियो भयो भने सबै राम्रोसँग अगाडि बढ्ने हो । तर, अहिले कसैले कसैलाई टेर्दैनन् । लथालिङ्गतन्त्र हामीमा विकास भएको छ । सबै क्षेत्रमा अराजकता बढेको छ । यस्तो प्रवृत्तिले देश विकास कहिल्यै हुँदैन, समृद्धि कहिल्यै आउँदैन । त्यसको लागि आ–आफ्नो क्षेत्रबाट गम्भीर रुपमा सोच्न जरुरी छ ।
गुणस्तरीयतामा जोड दिउँ
निर्माण व्यवसायीले गुणात्मक काम गर्नुपर्छ । धेरै संख्यामा काम गरेर मात्रै हामी सफल हुन सक्दैनौं । हामीले बनाएको सडक कम्तीमा १० वर्ष टिक्नुपर्यो । अनि मात्र देश अगाडि बढ्न सक्छ । १०-२० वर्ष पनि नटिक्ने सडक किन बनाउने ? राम्रो काम गर्न सक्दैन भने त्यसको पछि किन लाग्ने ? यहाँ त आज सडक बनाउँछन्, । भोलि फेरि गएर एउटा निहुँमा खनिराखेका हुन्छन् । यस्तो पाराले त देशको बजेट बिनाकाम धेरै नोक्सानी हुन्छ । काम गर्दा बरु १०-२० प्रतिशत महँगो नै परोस् तर काम चाहीं टिकाउ हुनुपर्छ ।
‘क’ श्रेणीका निर्माण कम्पनी
नेपालमा अहिले १५ हजारभन्दा बढी निर्माण व्यवसायीहरु छन् । त्यसमा ३ सय जना जति ‘क’ श्रेणीका छन् । २ सय ५० भन्दा बढी ‘ख’ श्रेणीका छन् । ३ हजारभन्दा माथि ‘ग’ श्रेणीका छन् । अरु सबै ‘घ’ श्रेणीका छन् ।
निर्माण क्षेत्रको लगानी
निर्माण क्षेत्रमा अहिले अर्बौं रकमको लगानी भएको छ । यति नै लगानी भएको छ भनेर तथ्याङ्क निकाल्न गाह्रो छ । निर्माण क्षेत्रको लगानी र समुन्द्रको गहिराइ नापिसाध्ये हुँदैन । एउटा राम्रो निर्माण व्यवसायीसँग २-३ अर्बको त निर्माण सामाग्री नै हुन्छ । त्यो हिसाबले निर्माण सामाग्रीको कुरा गर्नुपर्दा त खर्बौंको लगानी भएको देखिन्छ । निर्माण व्यवसायीले वार्षिक ८ अर्ब त कर नै तिरेका हुन्छन् । त्यसलाई हेर्दा देशको राजश्वमा निर्माण व्यवसायीले ठूलो टुवा पुर्या एका छन् । यस्तो महत्वपूर्ण खम्बालाई राज्यले किन नजिकबाट चासो राख्न सकेको छैन, जुन हामीले बुझ्न सकेका छैनौं ।
सरोकारवाला पक्षलाई सुझाव
म सम्बन्धित सरोकारवाला पक्षलाई आफ्नो जिम्मेवारी राम्रो ढंगले निर्वाह गर्न आग्रह गर्दछु । आफूले गर्नुपर्ने कर्तव्यबाट हामी कदापि नचुकौं । आफ्नो दायित्वलाई सबैले इमानदारीपूर्वक निर्वाह गरौं । नेपाल सरकारले पनि आफ्नो भूमिका निर्वाह गरोस् । खासगरी निर्माण क्षेत्र लगायत सबै व्यक्ति जो जहाँ छौं, त्यहीँबाट आफूले आफ्नो जिम्मेवारी इमानदारीपूर्वक निर्वाह गरेको खण्डमा हामीले हाम्रा सोच र योजनाहरुलाई सफल पार्न सक्छौं । सबैभन्दा ठूलो कुरा आफ्नो कामबाट आफूले सन्तुष्टि लिन सक्नुपर्छ ।
नेपालमा लगानी वातावरण
यतिबेला हरेक क्षेत्रमा नैराश्यता छाएको छ । नेपालमा लगानीयोग्य वातावरण छैन । यो क्षेत्र राम्रो छ भन्ने कुनै पाइँदैन । राज्यपक्षबाट पनि सन्तोषजनक छैन । र, प्राइभेट क्षेत्रबाट पनि सन्तोषजनक छैन । यो अवस्थालाई राज्यले बेलैमा बुझेर सुधारतर्फ नलाग्ने हो भने हरेक क्षेत्र तहसनहस भएर जान्छ । यो नैरास्यताबाट लगानीकर्तालाई विश्वास दिलाउनका लागि सबैभन्दा पहिला भ्रष्टाचार निर्मूल गर्नुपर्छ । भ्रष्टाचार शून्य हुन्छ भन्ने त कहिँपनि हुँदैन । यसलाई घटाएर २–३ प्रतिशतमा झार्न भने सकिन्छ । अहिलेको भ्रष्टाचारको उपज नै चरम महँगी बनेको छ । यतिबेला बजार कसैको नियन्त्रणमा छैन । सबै विचौलिया र भ्रष्टाचारीको हातमा पुगेको छ । व्यापारीहरु कसैको नियन्त्रणमा छैनन् । आफूसँग भएका सामानको जति पायो उति लिने, जस्तो पायो उस्तै लिने व्यवहारले मुलुक चुर्लुम्म डुबिसकेको छ । सर्वसाधारणले बिहानबेलुका हातमुख जोर्ने समस्याले जकडिएका छन् । दैनिक कमाएर छाक टार्नेहरुलाई त अहिले यो देशमा टिक्नै गाह्रो भइसकेको छ । सबैभन्दा पहिला शिक्षा र स्वास्थ्यमा एक रुपता भएन । धनी र गरीबले उपचार गराउने अस्पताल र पढ्ने विद्यालयमै भेदभाव भएको छ । शिक्षा, स्वास्थ्य र खाद्यान्न यी आधारभूत आवश्यकता हुन् नागरिकहरुका लागि । तर, यसमा कसैले ध्यान दिएका छैनन् । जसको परिणास्वरुप आज गरीबहरु बाँच्न नसक्ने अवस्थामा पुगिसकेका छन् । बिरामीहरुले उपचार र औषधी नपाएर अस्पतालमा छटपटाइरहेका छन् । यो अवस्थामा देशलाई पुर्याउने तत्व भनेका भ्रष्टाचारीहरु नै हुन् । स्वास्थ्य र शिक्षा सबैलाई अनिवार्य आवश्यकता हो, यसलाई सबैको पहुँचमा पुर्याउनुपर्छ भनेर कसैले सोचेन । जसको परिणामस्वरुप आज यो स्थिति सृजना भएको हो भन्ने मेरो बुझाई छ ।
(प्रस्तुतीः– कालीका महत)
© 2026 All right reserved to सेताेघर मिडिया नेटवर्क प्रा लि | Site By : Sobij