२०८३ मंसिर ६ शनिबार

Nov 21 2026 Saturday

  • २०८३ मंसिर ६ शनिबार

२०८३ मंसिर ६ शनिबार

दूग्ध उद्योगहरु विभिन्न परिस्थितिबाट प्रभावित हुँदै आएका छन्ः उद्याेगी थापा

दूग्ध उद्योगहरु विभिन्न परिस्थितिबाट प्रभावित हुँदै आएका छन्ः उद्याेगी थापा

रामचन्द्र थापा, सञ्चालक,  तुलसा डेरी प्रा‍लि ‍‌

स्थापनाकालदेखि नै तुलसा डेरीले विभिन्न प्रकारका समस्याहरु झेल्दै आइरहेको छ । जब हामीले तुलसा डिरीको विधिवत उद्घाटन गरेर काम थाल्यौं । त्यसको २८ दिनपछि मुलुकमा महाभूकम्प गयो । जुन २०७२ साल वैशाख १२ गते शनिवारको दिन थियो । त्यसको असर दुग्ध उत्पादनदेखि सबै क्षेत्रमा नराम्रोसँग पर्यो । जसले मान्छेको बस्ने, खाने टुंगै भएन । त्यसले डेरी क्षेत्रमा पनि कति असर पर्यो भन्ने सबैलाई विदितै छ । त्यो महाभूकम्पको असरबाट जेनतेन बजार सुरु भएको थियो । ठ्याक्कै फेरि भारतले ९ महिना अघोषित नाकाबन्दी गरिदियो । त्यसको मारमा राज्यका सबै क्षेत्रलगायत डेरी क्षेत्र पनि नराम्रोसँग पर्यो । त्यसबेला प्रतिलिटर रु पाँच सय तिरेर डिजेल ल्याएर डेरी चलाउनुपर्ने स्थिति सिर्जना भयो । जुनबेला २० रुपैयाँको चाउचाउलाई मान्छेहरुले सय रुपैयाँसम्म तिरेर खान वाध्य हुनुपरेको थियो । तर, त्यस्तो बेलामा ३५ रुपैयाँको दूधलाई ३६ सपैयाँसम्म पनि कसैले तिर्नुपरेन । जुस्तोसुकै समस्यामा पनि हामीले उपभोक्ताहरुको लागि सहज रुपमा दूध उपलब्ध गराएरै छाड्यौं । त्यसपछि फेरि दुई वर्षदेखि कोरोनाको प्रभाव पर्यो । जसको कारण डेरी उद्योग शिथिल भएको अवस्था छ ।

आत्मनिर्भर बन्न सकेनौं
राज्यले जसरी दुग्धजन्य पदार्थमा आत्मनिर्भर हुने भनेर विभिन्न कार्यक्रमहरु अगाडि ल्यायो । तैपनि भनेजस्तो आत्मनिर्भर हुन सकेको अवस्था छैन । हुनतः अहिले कोरोनाका कारण बजार विस्तार राम्रो हुन नसकेको होला । कृषि क्षेत्रमा भनेजस्तो आम्दानी नभएपछि किसानहरु पलायन भएको अवस्था छ । अहिले बजारको मागअनुसार दुध आपूर्ति गर्न सकिएको छैन । देशमा पशुपालन गर्ने जनशक्तिहरु राजनीतिक हस्तक्षेपका कारण विदेश पलायन भइरहेका छन् । पशुपालनबिना दूधको परिकल्पना गर्न सकिँदैन । त्यसको लागि पशुपालन आवश्यक हुन्छ । दूध उत्पादन कम भएपछि खरिदमा ठूलो प्रतिस्पर्धा हुन्छ । उत्पादन कम भएपछि बिक्री र खरिद दुवैमा अस्वस्थ प्रतिस्पधा हुने नै भयो ।

बजेट वास्तविक किसानको पहुँचमा छैन
कृषि क्षेत्रमा आएको बजेट वास्तविक किसानले पाउँदैनन् । खाली टाठाबाठाले पहुँचका आधारमा सिंहदरबार वरिपरि घुमेर प्रपोजल बनाउनेले काठमाडौंमै उक्त बजेट अल्मल्याएर खाने गरेको स्थिति छ । यी विषयमा मिडियाहरुले उजागर गर्दागर्दै पनि राज्यले त्यतातिर ध्यान दिएको देखिँदैन । जो वास्तविक किसान हुन्छ उसले कृषि अनुदानको रकम पाउँदैन । जो न त किसान हो, न राज्य पक्ष, केवल उ विचौलियाको भूमिकामा हुन्छ, उसले नै त्यस्ता अनुदानका रकमहरु पाउने गरेको छ । राज्यले कृषि अनुदानको नाममा जतिपनि बजेट छुट्ट्याएको छ । त्यो गलत रुपमा प्रयोग भइरहेको छ ।

पशुपालक किसानहरु पेशाप्रति उदासिन
राज्यले सबैको अविभावकीय भूमिका निर्वाह गर्नुपर्ने हो । त्यसैगरी उद्योग क्षेत्रमा पनि राज्यले त्यो भूमिका निर्वाह गर्नुपर्ने हो । अहिले सहज रुपमा उद्योगलाई चाहिने आवश्यक कच्चा पदार्थ उपलब्ध गराउनु राज्यको दायित्व हो । डेरी उद्योगको कुरा गर्नुपर्दा अहिले कच्चा पदार्थ पनि सहज रुपमा पाउने अवस्था छैन । यसले गर्दा जब ड्राइ सिजन हुन्छ । त्यसबेला दूग्धजन्य कच्चा पदार्थ एकदमै आवश्यक हुन्छ । त्यसको नियमन, अनुगमन, उत्पादन र विक्रीको लागि बजार व्यवस्थापनमा सहजीकरण गर्नु राज्यको दायित्व हो । दुग्ध व्यवसायीहरुले बजारमा आवश्यक दूध उत्पादन गर्न कि प्रशस्त मात्रामा दूध चाहियो कि त्यसको कच्चा पदार्थहरु चाहियो । त्यो बाहेक मागअनुसार दुध उपलब्ध गराउन सम्भव छैन । यी कारणले धेरै दुग्धजन्य उद्योगहरु धरासायी हुने अवस्थामा छन् । दूधको जसरी बजारमा माग छ त्यो अनुसार उत्पादनको लागि राज्यले ध्यान दिएको छैन ।

उपत्यकाभित्र सञ्चालनमा रहेका डेरी उद्योगहरु
अहिले काठमाडौं, ललितपुर र भक्तपुर गरी उपत्यकाभित्र नै ३५ देखि ४० को हाराहारीमा डेरी उद्योगहरु सञ्चालनमा छन् । राज्यले जति डेरी उद्योग सञ्चालन गर्न अनुमति दिएको छ । ती डेरी उद्योग सञ्चालन अनुमति दिइसकेपछि ती उद्योगहरु राम्रोसँग चल्न सकेका छन् कि छैनन् भन्ने विषयमा पनि अनुगमन गर्नुपर्छ । अहिले त्यो छैन ।

नेपालको अर्थतन्त्रमा डेरी उद्योगको भूमिका
नेपालको अर्थतन्त्रमा झन्डै ९ प्रतिशत योगदान डेरी उद्योगले निर्वाह गरेको छ । देशको अर्थतन्त्रमै ९ प्रतिशतसम्म आयआर्जनमा ठाउँ लिएको डेरी उद्योगको बारेमा राज्यले त्यति ध्यान दिएको देखिँदैन । नेपाल जस्तो देशमा कृषि क्षेत्र त्यो पनि डेरी जस्तो महत्वपूर्ण क्षेत्रमा राज्यको कम ध्यान नजानु एक प्रकारले गैर जिम्मेवारपन मान्नुपर्छ ।

किन डेरी उद्योग फस्टाउन सकेनन्
नेपालमा डेरी उद्योग फस्टाउन नसक्नुका पछाडि विभिन्न कारण छन् । त्यसमा राजनीतिक अस्थिरता, राज्यको उदासिनता, पेशागत मर्यादाको खडेरी, दक्ष जनशक्तिको अभाव लगायत महत्वपूर्ण छन् । फेरि पछिल्लो समय विश्वमा समस्या भएर देखापरेको कोरोनाका कारण पनि डेरी उद्योगहरु धरासायी भएका हुन् । अर्को राज्यले उद्योग दर्ता र सञ्चालनको लागि अनुमति दिन्छ तर त्यो उपयुक्त ढंगले चलेको छ कि छैन भनेर अनुगमन गर्दैन ।

स्तरीय उत्पादनमा जोड दिँदै तुलसा डेरी
तुलसा डेरीले गुणस्तरीय उत्पादनलाई जोड दिएको छ । दुध भनेको संवेदनशील खाद्य वस्तु हो । यो बच्चादेखि बृद्धसम्म, स्वस्थदेखि बिरामीसम्म सबैले खान मिल्ने हुनुपर्छ । दुधलाई पोषिलो खाद्य पदार्थको रुपमा लिइन्छ । त्यसैले पनि यसमा गुणस्तरीय कच्चा पदार्थको आवश्यकता पर्दछ । तुलसा डेरीले ती विषयमा अत्यन्तै ध्यान दिएको छ । यस उद्योगले मागअनुसार उत्पादन बढाउन लागिपरेको छ । सायद अब एक-दुईवर्षभित्र हामी तुलसा डेरीलाई उपत्यकाका सबै स्थानमा आफ्ना उत्पादन पुर्याउने कम्पनीको योजना छ ।

दूध संकलन
तुलसा डेरीको लागि दूध आयात गर्दा सबैभन्दा बढी चितवनबाट हुने गर्छ । त्यसपछि नवलपरासी, मकवानपुर र बुटवललगातका क्षेत्रबाट पनि ल्याउने गरिन्छ । त्यहाँ रहेका दुग्ध उद्योग सहकारी संस्थामार्फत हामीले आवश्यक दुध संकलन गर्ने गरिएको छ । अहिले तुलसा डेरीको लागि दैनिक १२ देखि १५ हजार लिटर दूध आवश्यक पर्छ ।

लागत
तुलसा डेरीमा व्यक्तिगत र बैंक-वित्तीय संस्थाको गरेर झन्डै ३५ लाख हाराहारीमा लगानी भएको छ । यो अति सम्वेदनशिल खाद्य वस्तु उत्पादन गर्ने उद्योग भएकाले लगानी महँगो हुन्छ । यसका कच्चा पदार्थहरु पनि महंगा हुन्छन् । त्यसकारण हामीले अहिलेसम्म तुलसा डेरीमा ३५ लाख माथि लगानी गरेका छौं । बजारको मागअनुसार अगाडि जानको लागि अझै लगानी थप्नुपर्ने आवश्यकता छ । साथै उद्योगले दूध उत्पादन र वितरण गर्नुका अलावा आगामी दिनमा दूध तथा दूग्धजन्य पदार्थबाट विभिन्न किसिमका मिठाइहरु पनि उत्पादन गर्ने योजनामा यो उद्योग रहेको छ । जसअन्तरगत लालमोहन, रसवरी, बर्फीलगायत हुनेछन् । त्यसैगरी लामो समयसम्म प्रयोग गर्न मिल्ने हिसाबले गुणस्तरयुक्त दही उत्पादन गर्ने योजनामा उद्योग छ ।

मुलुकको अर्थतन्त्रमा सहकारी अवधारणा
सवल अर्थतन्त्रको लागि सहकारी अवधारणा एकदमै राम्रो हो । सानासाना टुक्रामा छरिएर रहेका रकमलाई संकलन गरेर देशको औद्योगिक क्षेत्रमा लगानी गर्नु एकदमै आवश्यक हुन्छ । त्यसको सुपरभिजन चाहीं राम्रो हुनुपर्छ । त्यसरी सहकारीमार्फत लगानीलाई व्यवस्थित गरेर मोटो रकम जुटाएर औद्योगिक विकासमा योगदान पुर्याउन सहकारीको भूमिका महत्वपूर्ण हुने गर्छ । साथै राज्यले जोखिम लिएर लगानी गरेर उद्योग चलाउने व्यवसायीलाई आवश्यक परे संरक्षण गर्ने नीति पनि लिनुपर्छ । उद्योग चल्दा राज्यलाई कर तिर, घाटामा गएर बन्द गर्नुपर्ने भए सबै आफैं व्यहोर भन्नु गलत छ । यसले उद्योगहरु फस्टाउन सक्दैनन् । अहिले बैंकहरुमा व्याजदर १२ प्रतिशत छ । अझ सहकारीहरुमा त १५–१६ प्रतिशत ब्याज दर छ । यति धेरै व्याजदरमा धेरै पैसा हुने मान्छेले त उद्योगमा लगानी गर्ने जोखिम नमोलेर बैंक-वित्तिय संस्थामा पैसा राखेर ब्याज खान नै राम्रो ठान्ने स्थिति पनि रहने गर्छ ।

तुलसा डेरीमा जनशक्ति
अहिले तुलसा डेरीमा ३०–३५ जना व्यक्तिहरु रोजगारीमा छन् । त्यसमा कर्मचारी, दूध ढुवानी गर्ने र अन्य समावेश छन् । मासिक रुपमा करिब २० लाख रकम त कर्मचारी तलबकै लागि पनि जोहो गर्नुपर्ने हुन्छ । उद्योगको मासिक रुपमा करिब डेढ करोड हाराहारी कारोबार हुने गरेको छ । यति कारोबार हुँदा पनि खासै सोचेजस्तो आम्दानी भने छैन । स्पष्ट औद्योगिक नीति नभएको कारण नेपालमा ठूलो कारोबार हुँदैमा राम्रो लाभ हुने स्थिति बन्न सकेको छैन । लगानी र जोखिमको अनुपातमा त्यस बमोजिम उद्योगले आम्दानी गर्न सकेको छैन । अवस्था सामान्य रहँदा उद्योग चलाउन त्यति गाह्रो नभएपनि मुलुकमा विभिन्न समयमा हुने प्राकृतिक प्रकोपदेखि अन्य समस्यालाई हेर्दा उद्योग सञ्चालनमा धेरै गाह्रो परिस्थिति सिर्जना हुने गर्छ । विगत साढे दुई वर्षदेखि कोरोना कहरले थलिएको उद्योग क्षेत्रले अलिअलि गति लिन थालेको थियो । पछिल्लो समय फेरि लकडाउनको हल्ला हुन थालेको छ । त्यसमा पनि स्मार्ट लकडाउन त शुरु भइसक्यो ।

डेरी उद्योगको समस्या
डेरी उद्योगमा देखिएको मुख्य समस्या भनेको कच्चा पदार्थ सहज रुपमा उपलब्ध नहुनु नै हो । दूध उत्पादन कम हुनु, भएपनि संकलन र ढुवानीमा समस्या हुनुलगायत झन्झटहरु छन् । त्यस पाटोमा राज्य पक्ष एकदमै उदासिन छ ।

कोरोना संक्रमणको बेला उद्योग चलाउनुपर्दा…….
कोरोना संक्रमणबाट म आफू पनि अछुतो रहन सकिन । यद्यपि जस्तोसुकै अवस्था आइपरेपनि उद्योग त चलाउनै पर्यो । आफैंलाई संक्रमण हुँदा ढुवानी र बजारविस्तारमा त्यत्तिकै समस्या सृजना भयो । कच्चा पदार्थ ल्याउन झनै समस्या भयो । आवश्यक खर्चदेखि स्टाफलाई तलबसुविधा त दिनैपर्यो । कर्मचारीहरु पनि खोजिम उठाएर काममा खटिरहेका हुन्थे । त्यतिबेला मैले व्यवस्थापन पक्ष कति महत्वपूर्ण हुँदो रहेछ भन्ने अझ नजिकबाट महसुस गर्न सकेँ ।

अन्त्यमा
दूग्ध उद्योगको मुख्य कच्चा पदार्थ दूध नै हो । दूधबाट दही बनाउने बेलामा चाहीं केही अन्य पदार्थ पनि प्रयोग गर्नुपर्ने हुन्छ । त्यसलाई एसएनएपी भनिन्छ । यस्ता पदार्थहरु बजारमा सहज उपलब्ध हुनुपर्छ । उद्यपि अहिले सम्म हामी कच्चा पदार्थमा आत्मनिर्भर हुन सकेका छैनौं । बाहिरी देशबाट ल्याउने पदार्थहरु नेपालमा नै उत्पादन गर्न हामीले पहल गर्नुपर्छ ।

(प्रस्तुती–ः कालिका महत)

प्रतिक्रिया दिनुहोस्
थप समाचार

© 2026 All right reserved to सेताेघर मिडिया नेटवर्क प्रा लि  | Site By : Sobij