
शेषराम श्रेष्ठले घरेलु कागज उत्पादन सम्बन्धी तालिम लिएपश्चात् कागज उत्पादन क्षेत्रमा संलग्न भएका हुन् । केही समय विभिन्न कम्पनीहरुमा संलग्न रही काम गरेका उनले शुरुका दिनमा त आफ्नै घरबाट नै कागज उत्पादन सम्बन्धी कार्य गर्दै आएका थिए । तर पछि कागज उत्पादन कार्यमा व्यावसायिक तवरले नै संलग्न हुने मान्यताले उनले ‘भिजिट नेपाल’ कार्यक्रम चलिरहेको समयमा यस कार्यलाई गति दिएका हुन् ।
घरेलु उद्योगको रुपमा सञ्चालन गर्न सकिने कागजको मुख्य कच्चा पदार्थ लोक्ता हो । यो नेपालका विभिन्न जिल्लाहरुबाट सङ्कलन गरिन्छ । हस्तकला अन्तरगत पर्ने कागज उद्योग मुख्यतः पर्यटन क्षेत्रसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित क्षेत्र हो । साथै नेपालमा उत्पादित हाते कागजको मुख्य बजार भनेको अन्तर्राष्ट्रिय बजार हो । पछिल्ला बर्षहरुमा केही मात्रामा नेपालमा पनि विभिन्न महत्वपूर्ण अवसरहरुको लागि नेपाली कागजमा आधारित सामानहरु समेत प्रयोग गर्न शुरु गरेका छन् । खासगरी गिफ्ट आइटम, ज्वेलरी बक्स, विवाहमा निमन्त्रणा कार्ड लगायतका सामानहरु समेत अहिले नेपालीहरुको समेत रोजाइमा प्रयोग गर्न थालेका छन् ।
तर नेपाल सरकारले भने अझै पनि स्वदेशी सामानको उपयोगलाई विशेष महत्व दिन सकेको छैन । राज्यले स्वदेशी वस्तुको उपयोगलाई विशेष महत्व दिन सकेको खण्डमा मात्र हाम्रो अवस्था सुधार हुन सक्छ ।
कागज उद्योगमा विश्व बजारमा आउने उतारचढावको प्रभाव
नेपालमा उत्पादन भएका सामानहरु बिक्री गर्ने क्रममा राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा आउने उतारचढावहरुले पनि असर नपारेका होइनन् । तर अहिलेको कोरोना महामारीले विश्वव्यापी रुपमा सृजना गराएको परिस्थिति नै मैले व्यावसायिक क्षेत्रमा संलग्न रहेको लामो यात्राको क्रममा भोग्नुपरेको समस्या हो । अहिले यो समस्या सबैजसो उद्योगमा परेको छ ।
कागज उद्योगहरु
नेपालमा अहिले काठमाडौं उपत्यकामा थुप्रै कागज उद्योगहरु सञ्चालनमा छन् । कागज उद्योग नेपालका सबैजसो क्षेत्रहरुमा फैलिएको छ । कोरोना सङ्कट शुरु हुनु भन्दा पहिले नेपालमा कागज उद्योगहरु राम्रो तरिकाले नै चलेका थिए । तर लकडाउन भन्दा पछाडि भने यस उद्योगको अवस्था बन्द जस्तै रह्यो ।
सबै रङमा कागज उत्पादन
नेपाली हाते कागजहरु ग्राहकको रुचि र आवश्यकता बमोजिम उत्पादन गर्न सकिन्छ । संखुवासभा, दोलखा लगायतका जिल्लाहरुमा उत्पादन भएका लोक्तालाई काठमाडौंमा ल्याई ती सामानहरु उपत्यकाका उद्योगहरुलाई विक्री गर्ने काममा थुप्रै सप्लायर्सहरु संलग्न छन् । उद्योगले उत्पादन गरेका सामानहरु विभिन्न एक्सपोर्टरहरुले बाह्य बजारमा निर्यात गर्दछन् ।
हातको बढी प्रयोग
सानो क्षमतामा कागज उत्पादन गर्ने उद्योगले मुख्यतः हातबाट नै यी सामानहरु उत्पादन गर्नुपर्छ । अलि ठूलो क्षमतामा उद्योग सञ्चालनको लागि विभिन्न मेसिनहरु आवश्यक पर्छन् । सबैजसो मेसिनहरु साधारण किसिमका नै हुन् । जुन् स्थानीय बजारका वर्कशपहरुमा नै उत्पादन हुने गर्छन् ।
कसरी उत्पादन हुन्छ कागज ?
लोक्ता शुरुमा काठ जस्तो निकै कडा हुने गर्छ । त्यसलाई २४ घण्टा पानीमा भिजाएर नरम बनाइन्छ । त्यसपछि कास्टिक मिसाएर ५ देखि ७ घण्टा सम्म निरन्तर पकाइन्छ । यसपछि लोक्तालाई निकै राम्रोसँग पखालेर त्यसमा भएका अनावश्यक पदार्थहरु हटाउनुपर्छ । साथै थोरै रसायन राखिन्छ । उक्त रसायनले कागजलाई सेतो बनाउँछ । यसपछि भोलिपल्ट कागज पेल्नुपर्छ । त्यसपछि आफ्नो आवश्यकता अनुसारको साइजमा कागज तयार गर्नको लागि काठको फ्रेममा राखेर तयार गरिन्छ । यसरी तयार भएको कागजलाई घाममा सुकाउनुपर्छ । यदि रंगिन कागज आवश्यक छ भने सोही बमोजिमका रंगहरु उचित मात्रामा मिश्रण गर्नु जरुरी रहन्छ । यसरी तयार भएको कागजलाई आवश्यकता बमोजिमका विभिन्न हस्तकलाजन्य वस्तु उत्पादनको लागि प्रयोगमा ल्याउन सकिन्छ ।
नेपालमा सञ्चालनमा रहेका केही कागज उद्योगहरुले अढाइ सय भन्दा बढीलाई समेत रोजगारी उपलब्ध गराएका छन् । तर अन्य साधारण लगानीमा सञ्चालनमा रहेका उद्योगहरुले भने २५÷३० जना व्यक्तिहरुलाई रोजगारी दिँदै आएका छन् ।
समस्याः
नेपालमा उत्पादन हुने सामानहरु चिनियाँ सामानहरुसँग प्रतिष्पर्धामा उत्रिन गाह्रो छ । नेपालमा उत्पादन हुने सामानहरु सबैजसो हातबाट नै उत्पादन हुने गर्छन् । जसले गर्दा हाम्रो लागत निकै महँगो पर्ने गर्छ । तर चीनले अधिकांश सामानहरु आधुनिक मेसिनबाट नै उत्पादन गर्छन् । हातबाट निर्माण हुने कागजकाे प्रयाेगलाइ बढाउन राज्यले विशेष पहल गर्नुपर्छ ।
बाबुराम भट्टराई प्रधानमन्त्री भएको समयमा नेपालमा कागजको प्रयोग बढाउनको लागि केही पहल गर्नुभएको थियो । नेपाल सरकारले नेपालमा नै उत्पादन भएका सामानहरुको उपभोग बढाउनको लागि सोही बमोजिमको नीति तय गर्न सकेको खण्डमा मात्र हामीले समग्रमा राम्रो लाभ हासिल गर्न सकिन्छ । साथै नेपालमा यस क्षेत्रमार्फत ठूलो मात्रामा रोजगारी समेत सृजना गर्न सकिन्छ । सबैजसो कच्चा पदार्थ नेपालमा नै उपलब्ध हुने कागज उद्योगलाई थप प्रवद्र्धन गर्न सकेको खण्डमा हाम्रो अवस्था अझ सुधार हुन सक्छ । हस्तकला अन्तरगत पर्ने पेपर क्राफ्ट पश्मिना, थाङ्का लगायत भन्दा पछाडि ५-६ औं स्थानमा पर्छ । पेपर मानिसहरुको लागि प्रत्यक्ष आवश्यकताको सामान होइन । सजावटको लागि प्रयोगमा आउने हाते कागजजन्य उत्पादन मूलतः नेपालको लागि अतिरिक्त आवश्यकताको वस्तु अन्तरगत पर्ने गर्छ । नेपालमा लेखपढको लागि अधिकांश प्रयोगमा आउने कागजहरु सबै भारतबाट नै आउने गरेका छन् । तर नेपालीहरुले सर्वसाधारणको आवश्यकतालाई लक्षित गरी कागज उत्पादन गर्न सकेका छैनन् ।
अन्त्यमा,
नेपालमा उत्पादन हुने सामानहरुको लागत बढी भएको कारण स्वदेशी उद्योगहरु समस्यामा छन् । उत्पादन लागतको तुलनामा बिक्री मूल्य कम भएको कारण समेत नेपाली उद्योगीहरुले राम्रो लाभ लिन सकेका छैनन् । साथै हाते कागज क्षेत्रमा रहेका थुप्रै समस्याहरु समाधानको लागि व्यवसायीहरु आपसमा संगठित हुनुपर्नेमा समेत व्यवसायीहरुले पहल गरिरहेका छन् ।
© 2026 All right reserved to सेताेघर मिडिया नेटवर्क प्रा लि | Site By : Sobij